Nga Nehat Hyseni
Popullsia e krishterë shqiptare e Preshevës ka qenë një komponent thelbësor i strukturës shoqërore dhe etnike të kësaj treve, që nga Mesjeta e hershme deri në fund të shekullit XIX.
Dëshmitë historike, gjuhësore dhe dokumentare tregojnë për një kontinuitet arbëror në zonën Preshevë–Bujanoc–Vranjë–Pçinjë, ku krishterizmi ishte feja dominante deri në shek. XVI.
Shpërnguljet e kësaj popullsie u zhvilluan në disa valë të mëdha, të ndërthurura me proceset e islamizimit, asimilimit në popullsi sllave, ose me dëbime të drejtpërdrejta të organizuara nga shtetet fqinje.
1. Shpërnguljet e para: shekujt XIV–XV
Burimet mesjetare serbe dhe osmane, si diplomat e Deçanit, dokumentet e Hilandarit, si dhe defteri osman i vitit 1455, dëshmojnë për një numër të konsiderueshëm fshatrash shqiptare të krishtera në rajonin e Preshevës dhe Moravicës.
Termat “Arbanas”, “Arbanasi hrišćani”, “Albanenses” shfaqen shpesh në këtë zonë, duke dëshmuar identitetin e qartë etnik shqiptar.
Në periudhën 1380–1455, për shkak të luftërave midis principatave serbe dhe arbërore, një pjesë e popullsisë së krishterë shqiptare u zhvendos drejt jugut: në Shkup, Kumanovë, dhe në disa raste edhe më larg. Këto ishin shpërngulje të kufizuara dhe të lidhura kryesisht me konfliktet politike e ushtarake.
2. Periudha osmane dhe transformimet demografike (shek. XVI–XVIII)
Me stabilizimin osman në Ballkan, popullsia shqiptare e Preshevës përjetoi dy procese paralele:
a) Islamizimi gradual
Shumë familje shqiptare të krishtera, sidomos në qendrat urbane dhe në zonat kufitare, kaluan në fenë islame.
Ky proces nuk e ndryshoi identitetin e tyre etnik: ata mbetën shqiptarë dhe ruajtën toponiminë, gjuhën dhe strukturën fisnore.
b) Shpërnguljet e brendshme
Një numër i rëndësishëm familjesh shqiptare të krishtera u zhvendosën drejt fshatrave të Bujanocit, Vranjës, Masuricës, etj., pasardhësit e të cilave pas Luftrave Ballkanike në vitin 1912 dhe 1913, u rikthyen në Preshevë të serbizuar, si kolonistë serbë.
Edhepse kjo periudhë nuk shënon shpërngulje të mëdha jashtë rajonit, ajo shënon fillimin e reduktimit të përqindjes së popullsisë së krishterë në Preshevë.
3. Dy valët e mëdha të shpërnguljeve (gjatë shek. XVII–XVIII)
Shpërngulja e parë e madhe (1690)
Ngjarja e njohur në historiografinë serbe si “Shpërngulja e Madhe e Serbëve” (Velika seoba Srba) në vitin 1690, sipas dokumenteve austriake dhe osmane, përfshiu edhe një numër shumë të madh shqiptarësh të krishterë nga Presheva, Vranja, Pçinja e Moravica.
Shumë prej tyre regjistrohen si “Albanesi catholici” dhe “Arbanasi orthodoxi”, pra shqiptarë katolikë dhe shqiptarë ortodoksë.
Shpërngulja e dytë e madhe (1737)
Në vitin 1737, pas fushatës së dështuar austriake, u shpërngulën qindra familje shqiptare të krishtera nga Presheva, Moravica dhe Pçinja.
Ata u vendosën kryesisht në Kosovë, veçanërisht në Gjilan, Ferizaj, si dhe në Kumanovë.
Këto dy valë përbëjnë fillimin e humbjes së përmasave të mëdha demografike të komunitetit shqiptar të krishterë në Preshevë.
4. Asimilimi dhe serbizimi pas vitit 1804
Pas ngritjes së shtetit modern serb, në zonën e Preshevës nisi një proces sistematik i serbizimit të shqiptarëve të krishterë, i dokumentuar nga Jovan Haxhi-Vasiljeviq, Aleksandar Urosheviq, Vladimir Petroviq, Sima Qirkoviq dhe nga defterët osmanë të viteve 1830–1860.
Asimilimi u zhvillua në disa nivele:
• Në kishë: shërbesat zhvilloheshin vetëm në gjuhën serbe dhe ndodhi edhe zëvendësimi i priftërinjve shqiptarë me serbë.
• Në administratë: sllavizimi i mbiemrave.
• Në toponimi: zëvendësimi i emërtimeve të vendbanimeve shqiptare me ato sllave.
Kjo periudhë shënon “zhdukjen administrative” të një pjese të madhe të shqiptarëve të krishterë, që në dokumente paraqiten si serbë, por në realitet ishin “Arnautashë” – shqiptarë të krishterë të sllavizuar.
5. Tragjedia e viteve 1876–1878
Gjatë Luftërave Serbo-Osmane ndodhi dëbimi masiv i shqiptarëve nga Toplica, Nishi, Kurshumlia e Vranja.
Bashkë me shqiptarët myslimanë u dëbuan edhe shqiptarë të krishterë nga mbi 700 fshatra në Serbi.
Në listat e Sabit Ukës dhe në arkivat osmane figuron një numër i madh familjesh shqiptare të krishtera.
Shumica e tyre u vendosën në Preshevë, në Tërnoc dhe në fshatra tjerë të Bujanocit, si edhe në Gjilan, Lipjan, Kaçanik, etj., ndërsa një pjesë e tyre u zhvendos më vonë sërish nga Presheva.
6. Shpërngulja përfundimtare (1912–1918)
Pas pushtimit serb të Luginës së Preshevës në Luftërat Ballkanike (1912), mbetjet e popullsisë së krishterë shqiptare u larguan për shkak të dhunës shtetërore, ndalimit të gjuhës shqipe, djegies së fshatrave, konfiskimit të tokave, etj.
disa u shpërngulën, ndërsa pjesa tjetër u asimilua në serbë.
Përfundim
Shpërnguljet e shqiptarëve të krishterë të Preshevës nuk ishin një akt i vetëm, por një proces i gjatë historik:
• Faza paraosmane: 1300–1455
• Dy shpërnguljet e mëdha: 1690 dhe 1737
• Asimilimi shtetëror: 1804–1877
• Dëbimi vendimtar: 1877–1878
• Faza përfundimtare: 1912–1918
Pas vitit 1920, në Preshevë pothuajse nuk mbetën më familje shqiptare të krishtera, si rezultat i shpërnguljes, sllavizimit dhe asimilimit të tyre në serbë dhe konvertimeve fetare nga kisha ortodokse serbe, duke u nxitur dhe mbështetur fuqishëm nga administra shtetërore e Serbisë.
