Heroi grek Odiseu përballet me shumë sprova gjatë kthimit në shtëpi pas Luftës së Trojës, nga gjigantë kanibalë te magjistare enigmatike. Por një sfidë mbetet ndër më të fuqishmet dhe më të qëndrueshmet në imagjinatë: sirenat, me këngën e tyre hipnotizuese që thërret marinarët. Të ndalesh do të thotë vdekje e sigurt.
Edhe sot, nga të gjitha krijesat e mitologjisë greke, sirenat vazhdojnë të magjepsin publikun. Ato kanë qenë pjesë e imagjinatës perëndimore që nga Homeri dhe “Odisea” në shekullin VIII p.e.s. Shfaqen te autorë romakë si Plini Plaku dhe Ovidi, madje edhe te “Komedia Hyjnore” e Dantes. Frymëzuan piktorë të shekullit XIX dhe sot i japin emrin serialeve televizive apo estetikës së modës “sirencore” në rrjetet sociale.
Por forma e sirenave ka ndryshuar shumë me kalimin e shekujve, duke pasqyruar marrëdhënien e ndërlikuar të shoqërisë me dëshirën dhe tundimin. Në kulturën moderne ato shihen si gra të bukura deti, shpesh me bisht peshku. Në mitologjinë e lashtë greke, megjithatë, ato nuk kishin asgjë prej peshku: ishin krijesa me trup zogu, të lidhura ngushtë me vdekjen.
Kush janë sirenat?
Shfaqja më e hershme e sirenave është te “Odisea” e Homerit. Odiseu paralajmërohet nga magjistarja Circe se këto krijesa magjepsin çdo kalimtar dhe kush i dëgjon nuk kthehet më kurrë në shtëpi. Ai u mbyll veshët shokëve me dyllë, ndërsa veten e lidhi pas direkut të anijes për të dëgjuar këngën e tyre pa u dorëzuar.
Sirenat shfaqen edhe te”Argonautika”, poemë epike e shekullit III p.e.s. për Jasonin dhe Argonautët. Aty përshkruhen si bijat e perëndisë së lumit Ahelous dhe muzës Terpsikore. Orfeu i mbyt këngët e tyre me lirën e tij, por një nga marinarët hidhet në det. Tradita u jep atyre emrat Partenope, Ligeia dhe Leukosia.
Tipari më i rëndësishëm i sirenave ka qenë gjithmonë zëri. “Është një zë hipnotizues që i bën njerëzit të harrojnë gjithçka,” thotë studiuesja Marie-Claire Beaulieu. Viktimat humbasin vetëdijen dhe dorëzohen plotësisht.
Çfarë simbolizonin sirenat për grekët e lashtë?
Për grekët, sirena ishte një grua me trup zogu. Ato ishin krijesa kufitare, mes tokës, ajrit dhe detit dhe lidheshin ngushtë me vdekjen. Deti shihej si jashtëzakonisht i rrezikshëm, ndërsa krahët e tyre i vendosnin mes botëve.
Sirenat shfaqeshin shpesh në artin funerar. Në Muzeun e Arteve të Bukura në Boston ruhet një pllakë varri e shekullit VII p.e.s., ku poshtë skenës së zisë gjendet një sirenë. Disa burime i lidhin me Persefonën, perëndeshën e pranverës që u rrëmbye nga Hadi. Në disa mite, sirenat janë bija të Muzave, por “Muzavë të vdekjes”, sepse me këngën e tyre çojnë njerëzit drejt fundit.
Si ndryshoi pamja e sirenave
Sirenat ruajtën trupin e zogut deri në periudhën romake. Plini Plaku i përmend si “zogj të mrekullueshëm” që i vënë njerëzit në gjumë me këngë dhe më pas i shqyejnë. Por gjatë Mesjetës pamja e tyre filloi të ndryshojë. Ato nisën të paraqiten gjithnjë e më shpesh me bisht peshku. Për disa shekuj, të dy format bashkëjetuan, por përfundimisht fitoi figura e sirenës-peshk.
Ky ndryshim lidhet me traditat greko-romake të perëndive të detit, por edhe me ndikimin e folklorit kelt. Në tregimet mesjetare për Shën Brendanin, një udhëtar irlandez, sirena shfaqet tashmë si një sirenë-peshk, shumë e afërt me imazhin modern.
Ndikimi i krishterimit
Ndërsa ndryshonte pamja, ndryshoi edhe kuptimi simbolik. Në Greqinë e lashtë, sirenat tundonin me dije dhe lavdi, jo thjesht me seks. Por krishterimi mesjetar i shndërroi ato në simbole të tundimit dhe mëkatit. Te “Komedia Hyjnore” e Dantes, sirena paraqitet si joshëse, por në fund zbulohet si e neveritshme, një paralajmërim kundër dëshirave tokësore.
Kjo ide u forcua edhe më shumë në shekullin XIX, kur piktorët i paraqitën sirenat si gra të bukura, të zhveshura dhe të rrezikshme. Piktura “The Siren” e John William Waterhouse-it është një shembull tipik i këtij imazhi.
Sirenat në kulturën moderne
Sot, sirenat vazhdojnë të frymëzojnë artin, letërsinë dhe modën. Ato përdoren për të eksploruar pushtetin, gjininë dhe dijen. Shkrimtarë bashkëkohorë i rimarrin këto figura për të përmbysur stereotipet dhe për t’u dhënë grave zë dhe fuqi.
Në tregimet moderne, deti bëhet vend transformimi dhe lirie, ndërsa sirenat rikthehen si figura të fuqishme, të mençura dhe ende të rrezikshme. Kënga e tyre, edhe pas mijëra vitesh, vazhdon të dëgjohet fort në imagjinatën tonë.
