Në galerinë e letërsisë bashkëkohore shqipe që trajton temën e traditës, romani i Hamit Gurgurit, “Hasan Agaj e Petrusha”, vjen si një britmë artistike mbi raportin e vështirë mes lirisë individuale dhe kodeve të rrepta shoqërore. Përmes një rrëfimi sa tragjik aq edhe autentik, autori na rikthen në Vushtrrinë e vjetër, ku nderi dhe fjala e dhënë peshonin më shumë se vetë jeta.
Një sfond mes suksesit dhe mallkimit
Libri nis si një kronikë suksesi me portretin e Miran Agajt, një tregtar i kulturuar që përfaqëson integrimin e tregtarit shqiptar në frymën evropiane. Por, pas fasadës së suksesit, fshihet drama e bashkëshortes së tij, Zulmës. Lufta e saj dëshpëruese për të pasur një trashëgimtar dhe rrugëtimi nëpër vende të shenjta (kisha e teqe), na njeh me një mentalitet ku fati i gruas ishte i lidhur ngushtë me mëmësinë.
Lindja e Hasanit, që në pamje të parë duket si fundi i vuajtjeve, rezulton të jetë vetëm prologu i një drame që do të përfundojë në gjak.
Përplasja e dy botëve: Dashuria vs. Normat Shoqërore
Konflikti qendror i veprës shpërthen kur ndjenjat e pastra të Hasanit për Petrushën ndeshen me murin e pakalueshëm të vullnetit prindëror dhe paragjykimeve. Tragjedia merr përmasa rrëqethëse kur Zulma, e cila dikur sakrifikoi gjithçka për të pasur të birin, shndërrohet në pengesën kryesore të lumturisë së tij.
Në këtë pikë, Gurguri mjeshtërisht vizaton portretin e një njeriu të ndarë dysh: mes dashurisë për vajzën të cilës i ka dhënë Besën dhe detyrimit ndaj familjes. Zgjedhja e tij është ajo e rrugës pa kthim.
Vetëflijimi si akt dëshmie
Mbyllja e romanit është një sekuencë dramatike që vulos fatin e personazheve përmes vetëflijimit. Hasani, duke mos pranuar dot shkeljen e fjalës së dhënë dhe “turpin e tradhtisë”, zgjedh thikën para jetës pa nder. Ky akt tërheq pas vetes edhe Petrushën, e cila vetëflijohet si dëshmi e një dashurie të amshuar, dhe në fund vetë Zulmën, e cila mbytet nga pesha e fajit për vdekjen e djalit.
Vlerat artistike dhe mesazhi universal
Përtej subjektit, forca e këtij romani qëndron te gjuha. Gurguri përdor një stil të pasur me arkaizma që ndërtojnë një atmosferë autentike vushtrriase. Përshkrimi i kalasë, tregut dhe shtëpive të vjetra shërben si një sfond i ftohtë për dramën që vlon përbrenda.
Vepra trajton tema që mbeten aktuale edhe sot:
• Përballja me “kodin e mjedisit”: Sa kushton liria personale në një shoqëri që udhëhiqet nga “çfarë thotë bota”?
• Kostoja e Besës: Një reflektim mbi shenjtërinë e fjalës së dhënë në botën shqiptare.
• Dashuria mbytëse: Si mundet mbrojtja e tepërt prindërore të shkatërrojë pikërisht atë që synon të mbrojë?
“Hasan Agaj e Petrusha” nuk është thjesht një libër për të kaluarën; është një dokument artistik që na fton të kuptojmë thellësinë e shpirtit shqiptar, ku nderi dhe dashuria shpesh ecin në të njëjtin teh thike. Një lexim i domosdoshëm për këdo që kërkon të kuptojë rrënjët e identitetit tonë qytetar dhe peshën e traditës në formësimin e fatit njerëzor.
