I del plotësisht boja shpikjes së Diellës nga Edi Rama për marketing politik. Pasi skandali ka pllakosur AKSHI-n, kopshtin familjar të Edi Ramës, mediat ndërkombëtare po raportojnë gjerësisht për këtë çështje. HuffPost, një nga portalet më të mëdha dhe më të rëndësishëm në planet e quan këtë ‘kulmin e korrupsionit’
Nga Felix Esteban, HUFFINGTON POST
Shprehja e famshme “cili është kulmi i…?” mund të aplikohej pikërisht në këtë rast. Të krijosh një inteligjencë artificiale (IA) për të luftuar korrupsionin dhe pastaj të dalë “e përfshirë” në një skandal ryshfeti. Dhe, sigurisht, IA-të krijohen për momentin nga njerëzit, që nga natyra janë të korruptueshëm. Kjo është ajo që ndodhi në Shqipëri, ku kryeministri Edi Rama u bë protagonisti i këtij rrëshqitjeje që do të mund të shërbente për një komedi-triller futuristike.
Shqipëria donte t’i shiste botës një ide të fuqishme: të përdorte inteligjencën artificiale për të ulur korrupsionin struktural të shtetit. Projekti kishte emër: Diella, një avatar virtual i prezantuar si “ministrja” e parë e krijuar nga IA në botë.
Misioni i saj ishte të eliminonte ndërmjetësit, të ulte ryshfetet dhe të bënte më transparente prokurimet publike. Problemi është se vetë agjencia shtetërore, që e zhvilloi, tani është nën hetim për korrupsion të dyshuar.
Rasti është kthyer në një paradoks të vështirë për t’u injoruar. Ndërsa Diella promovohej në forume ndërkombëtare si shembull i inovacionit institucional, drejtuesit kryesorë të Agjencisë Kombëtare të Informacionit — organi që menaxhon infrastrukturën digjitale të shtetit — u vunë nën arrest shtëpiak, të akuzuar për pjesëmarrje në një rrjet kriminal që supozohet se ka manipuluar tenderët publikë përmes intimidimit.
Diella, fytyra digjitale e luftës kundër korrupsionit
Skena është mjaft bizare. Diella u shfaq publikisht e veshur me kostum tradicionale, me një estetikë të dizajnuar me kujdes dhe një fjalim të kujdesshëm. Madje arriti të merrte pjesë në Parlamentin shqiptar në vjeshtë, duke mbrojtur rolin e saj pas kritikave mbi kushtetutshmërinë e veprimtarisë së saj.
“Nuk jam një qenie njerëzore,” thoshte ajo në një video institucionale, “nuk kam interesa personale; vetëm të dhëna, algoritme dhe objektivin për të shërbyer qytetarët në mënyrë të paanshme”.
Në praktikë, avatar-i funksionon si një ndërfaqe digjitale për shërbime administrative: kërkesa për dokumente, takime dhe shërbime publike. Qëllimi është të eliminohet kontakti njerëzor që gjatë dekadave ka favorizuar pagesën e ryshfeteve për të përshpejtuar proceset.
Sipas qeverisë, hapi tjetër do të jetë që Diella të vlerësojë ofertat në konkurse publike bazuar ekskluzivisht në të dhëna objektive, me sisteme të auditueshme.
Projekti u nxiti drejtpërdrejt nga kryeministri Edi Rama, që qeveris që nga 2013 dhe ka bërë luftën kundër korrupsionit një nga shtyllat e fjalimeve të tij, sidomos përpara Brukselit.
Korrupsioni, kusht kyç për integrimin në BE
Ulja e korrupsionit nuk është një premtim elektoral i zakonshëm. Është një kusht eksplicit që Shqipëria të përparojë në procesin e saj të anëtarësimit në Bashkimin Evropian. Sipas raporteve të BE-së, vendi ka shfaqur “disa përparime”, por korrupsioni mbetet “i përhapur në sektorë të cenueshëm”, sidomos në prokurimet publike, ndërtim dhe turizëm.
Një raport i BE-së i nëntorit vlerësonte përparime të një prokurorie speciale të krijuar në 2019 për të ndjekur korrupsionin e nivelit të lartë. E njëjta njësi po heton Agjencinë Kombëtare të Informacionit, përgjegjëse direkt për zhvillimin dhe operimin e Diellës.
Të dhënat zyrtare japin një kontekst. Në 2024, prokuroria bëri ndalime paraprake për rreth 2.800 persona, por vetëm 14 raste lidhen me korrupsion publik. Megjithatë, hetimet kanë përfshirë figura të nivelit të lartë: një ish-president, kryebashkiakun e Tiranës dhe një zv.kryeministre me peshë politike brenda partisë së Ramës.
Dilema politike dhe kufijtë e IA-së
Rama ka mbrojtur publikisht pavarësinë e prokurorisë, edhe pse pranon tensionet. Shqipëria ka një nga normat më të larta të arrestimeve parandaluese në Evropë, një fakt që shqetëson organizatat e të drejtave të njeriut.
Kryeministri insiston se lufta kundër korrupsionit është e papërsosur, por e nevojshme. “Nuk mund të planifikohet gjithçka,” ka thënë me ironi duke folur për kalendarin e anëtarësimit në BE, sipas deklaratave që përcolli New York Times.
Rasti Diella shton një shtresë tjetër në debat: a mund të jetë vërtet i pavarur një mjet inteligjence artificiale nëse ata që e programojnë janë nën dyshim? Ekspertët e qeverisjes paralajmërojnë një rrezik të dukshëm: një sistem i tillë mund të trajnohet me të dhëna të paragjykuara ose të programohet për të injoruar disa sinjale mashtrimi.
Andi Hoxhaj, profesor i Drejtësisë dhe ekspert për Ballkanin Perëndimor në King’s College të Londrës, e përmbledh me kujdes: avatar-i lejon qeverinë të thotë BE-së se e kupton problemin dhe po përpiqet ta adresojë. Por historiku i Shqipërisë mbetet “problematik”.
Zgjidhje reale apo ekspozitë teknologjike?
Nuk ekzistojnë metrika të qarta për të matur sa ka ulur korrupsionin Diella. Sistemi është dizajnuar për të parandaluar, jo për të zbuluar krime të kryera tashmë. Kjo mungesë të dhënash e vështirëson vlerësimin e ndikimit të saj real përtej mesazhit politik.
Megjithatë, ka një element të rëndësishëm: hetimi ndaj agjencisë që kontrollon Diellën nuk është fshehur dhe nuk është ndalur. Për disa analistë, kjo tregon se shteti shqiptar po fillon të kuptojë se korrupsioni nuk luftohet vetëm me teknologji apo me gjeste simbolike, por me institucione që funksionojnë, edhe kur fokusi bie tek vetë qeveria.
Shqipëria vazhdon të përpiqet të bindë Europën se është serioze. Diella është pjesë e tregimit. Por faktet — dhe hetimet gjyqësore — peshojnë më shumë se çdo avatar.
