Mohammad Reza Shah Pahlavi sundoi Iranin nga viti 1941 deri në largimin e tij nga vendi në vitin 1979. Gjatë sundimit të tij, Irani përjetoi ndryshime të mëdha ekonomike, sociale dhe kulturore. Shahu ndërmori programe ambicioze modernizimi, të mbështetura kryesisht nga të ardhurat e mëdha të naftës, duke synuar ta shndërronte Iranin në një fuqi moderne rajonale. Megjithatë, këto reforma u shoqëruan me autoritarizëm, shtypje politike dhe shpërfillje të traditave kulturore e fetare, duke krijuar një klimë pakënaqësie të thellë që përfundimisht çoi në rrëzimin e tij.
1. Korrupsioni i përhapur në regjim
Regjimi i Pahlavit u perceptua gjerësisht si i zhytur në korrupsion dhe abuzim me pushtetin. Anëtarë të familjes mbretërore dhe rrethi i ngushtë i Shahut akuzoheshin për pasurim të paligjshëm, favore ekonomike dhe kontroll mbi sektorë kyç të ekonomisë. Kjo krijoi bindjen se shteti funksiononte për interesat e një elite të vogël, ndërsa shumica e popullsisë përballej me vështirësi ekonomike dhe mungesë drejtësie.
2. Mospërfillja e traditave dhe vlerave islame
Politikat modernizuese të Shahut u panë nga shumë iranianë si përpjekje për ta shkëputur vendin nga identiteti i tij islam. Reformat sociale, ndryshimet në sistemin arsimor dhe ndikimi i kulturës perëndimore u perceptuan si kërcënim për traditat fetare. Kjo e vuri Shahun në konflikt të drejtpërdrejtë me klerin shiit, i cili gëzonte ndikim të madh në shoqëri dhe u shndërrua në një forcë të fuqishme opozitare.
3. Dështimi i Revolucionit të Bardhë
Revolucioni i Bardhë ishte një seri reformash ekonomike dhe sociale që synonin modernizimin e shpejtë të Iranit. Ndër to përfshiheshin reforma agrare, industrializimi dhe zgjerimi i arsimit. Megjithatë, këto masa shpesh u zbatuan pa konsultim me shoqërinë dhe shkaktuan pasoja negative, sidomos në zonat rurale. Shumë fshatarë u zhvendosën drejt qyteteve pa perspektivë pune, ndërsa kleri dhe pronarët tradicionalë u ndjenë të kërcënuar.
4. Shtypja e ashpër e opozitës politike
Shahu sundonte me dorë të hekurt dhe nuk toleronte kundërshtim politik. Policisë sekrete i ishte dhënë fuqi e pakufizuar për të ndjekur, burgosur dhe torturuar kundërshtarët e regjimit. Partitë politike u shpërndanë dhe liria e shprehjes u kufizua ndjeshëm. Kjo krijoi frikë, por njëkohësisht edhe urrejtje të thellë ndaj regjimit, duke bashkuar grupe shumë të ndryshme në një opozitë të përbashkët.
5. Rritja e pabarazisë ekonomike
Megjithëse Irani përjetoi rritje të shpejtë ekonomike falë naftës, përfitimet nuk u shpërndanë në mënyrë të barabartë. Elita politike dhe ekonomike u pasurua, ndërsa një pjesë e madhe e popullsisë vazhdonte të jetonte në varfëri. Në qytete u krijuan kontraste të forta midis luksit dhe mjerimit, duke nxitur pakënaqësi dhe ndjenjën e padrejtësisë sociale.
6. Largimi i klasës së mesme dhe intelektualëve
Klasa e mesme, studentët dhe intelektualët fillimisht mbështetën modernizimin dhe reformat. Por me kalimin e kohës, mungesa e lirive politike, censura dhe autoritarizmi i Shahut i larguan këto shtresa nga regjimi. Universitetet u shndërruan në qendra të rezistencës, ndërsa shkrimtarët dhe akademikët u bënë kritikë të zëshëm të pushtetit.
7. Keqmenaxhimi ekonomik dhe inflacioni
Në vitet ’70, rritja e shpejtë e të ardhurave nga nafta nuk u shoqërua me planifikim të qëndrueshëm ekonomik. Shpenzimet shtetërore u rritën ndjeshëm, duke shkaktuar inflacion të lartë dhe rritje të çmimeve. Fuqia blerëse e qytetarëve u ul, gjë që ndikoi drejtpërdrejt në standardin e jetesës dhe rriti pakënaqësinë popullore.
8. Internimi i figurave të njohurafetare
Vendimi për të internuar klerikë të rëndësishëm, si Ajatollah Khomeini, pati efekt të kundërt nga ai i synuar. Në vend që të dobësonte opozitën fetare, internimi e rriti autoritetin e tyre dhe i shndërroi në simbole të rezistencës. Mesazhet e tyre u përhapën gjerësisht dhe frymëzuan protesta masive.
9. Pakënaqësia brenda ushtrisë
Ushtria ishte një nga shtyllat kryesore të pushtetit të Shahut. Megjithatë, me intensifikimin e protestave, u shfaqën ndarje dhe dyshime brenda saj. Disa ushtarë dhe oficerë refuzuan të përdornin dhunë kundër popullsisë, ndërsa të tjerë humbën besimin te udhëheqja. Neutraliteti i ushtrisë në momentet vendimtare ishte thelbësor për suksesin e revolucionit.
10. Kritikat ndërkombëtare dhe izolimi diplomatik
Shkeljet e të drejtave të njeriut dhe autoritarizmi i regjimit sollën kritika nga komuniteti ndërkombëtar. Mbështetja nga aleatët tradicionalë u dobësua, duke e lënë Shahun më të izoluar dhe më të pambrojtur përballë krizës së brendshme.
11. Ndikimi i ideologjisë revolucionare
Ideologjia revolucionare, e përqendruar rreth udhëheqjes fetare dhe kritikës ndaj perëndimizimit, bashkoi grupe shumë të ndryshme shoqërore. Islamikë, të majtë dhe nacionalistë gjetën një qëllim të përbashkët: rrëzimin e monarkisë. Ky unitet ideologjik luajti rol vendimtar në mobilizimin masiv të popullsisë.
12. Protestat dhe grevat masive
Në muajt e fundit të sundimit të Shahut, Irani u përfshi nga protesta të pandërprera, greva dhe demonstrata në shkallë kombëtare. Administrata shtetërore u paralizua, ekonomia u ndal dhe rendi publik u shemb. Kjo valë e fuqishme kundërshtimi e bëri të pamundur vazhdimin e qeverisjes së tij.
Përfundim
Rrëzimi i Shahut të Iranit në vitin 1979 ishte rezultat i një ndërthurjeje faktorësh politikë, ekonomikë, shoqërorë dhe kulturorë. Autoritarizmi, pabarazia, keqmenaxhimi dhe largimi nga identiteti shoqëror krijuan një krizë të thellë legjitimiteti. Revolucioni iranian tregoi se modernizimi pa pjesëmarrje politike, drejtësi sociale dhe respekt për traditat mund të çojë në shpërthime të fuqishme shoqërore, pasojat e të cilave ndihen edhe sot.
