Një artikull i publikuar nga revista e Brown University, një nga universitetet më prestigjioze në SHBA, ngre shqetësime serioze mbi emërimin e Diellës, si “ministre e Inteligjencës Artificiale” në Shqipëri.
Sipas artikullit, Diella, e krijuar fillimisht për të menaxhuar platformën e-Albania, është promovuar nga qeveria e Rama si një mjet “i pakorruptueshëm” për të luftuar korrupsionin në prokurimet publike dhe për të përmbushur kriteret e anëtarësimit në Bashkimin Europian. Megjithatë, artikulli thekson se pas kësaj nisme qëndrojnë probleme serioze demokratike dhe institucionale.
Artikulli vë në dukje mungesën e mekanizmave të mbikëqyrjes dhe llogaridhënies, pasi Diella nuk është një entitet i zgjedhur, nuk mund të shkarkohet dhe operon mbi të dhëna që nuk janë publike. Për më tepër, sistemi kontrollohet nga AKSHI, një institucion që raporton drejtpërdrejt te kryeministri, duke e bërë inteligjencën artificiale një mjet potencialisht politik dhe jo neutral.
Një tjetër shqetësim lidhet me faktin se Diella funksionon mbi teknologji amerikane (Microsoft Azure dhe modele OpenAI), çka, sipas artikullit, kufizon kontrollin e shtetit shqiptar mbi të dhënat dhe vendimmarrjen e sistemit. Po ashtu, theksohet se Shqipëria nuk respekton ende Aktin e Inteligjencës Artificiale të BE-së (2024), i cili kërkon transparencë dhe mbikëqyrje të pavarur për sistemet me rrezik të lartë.
Në përfundim, revista e Brown University argumenton se Diella nuk përfaqëson një reformë reale antikorrupsion, por një instrument propagandistik që rrezikon të zhvendosë përgjegjësinë nga qeveria te inteligjenca artificiale, duke kompromentuar standardet demokratike dhe rrugën e Shqipërisë drejt Bashkimit Europian.
Diella “lindi” më 19 janar 2025, me detyrën e menaxhimit të platformës “e-Albania” të Shqipërisë, e cila ofron në mënyrë dixhitale mbi 1,200 shërbime publike për qytetarët shqiptarë. Nga përfundimi i regjistrimit në shkollë deri te plotësimi i aplikimeve për punë, Diella mund të ndihmojë. Që nga fillimi i saj, Diella ka vulosur 36,000 dokumente, duke rritur aksesin e shërbimeve burokratike.
Më 11 shtator 2025, Kryeministri Edi Rama e emëroi zyrtarisht Diellën në një rol të ri – ministre e inteligjencës artificiale. Ngritja e saj në detyrë e bën Diellën përgjegjëse për procesin e prokurimit publik prej miliarda dollarësh të Shqipërisë, në të cilin qeveria e Shqipërisë blen mallra dhe shërbime nga sektori privat. Prokurimi publik është një vatër e korrupsionit qeveritar në Shqipëri: Vendi mori 42 nga 100 në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit 2024, i cili vlerëson vendet për korrupsionin e tyre në sektorin publik. Duke vlerësuar çdo tender, duke vlerësuar meritën e tij dhe duke vendosur nëse do t’i japë apo jo një kontratë firmës private që kërkon tenderin, Diella supozohet se do të parandalojë korrupsionin në prokurimin publik, një çështje që ka shqetësuar qeverinë e Ramës.
Për Ramën, “pakorruptueshmëria” e Diellës është një mekanizëm kyç për t’u bashkuar me BE-në deri në vitin 2030 – një premtim i madh i fushatës së Ramës që është penguar nga lufta e gjatë dekadash e Shqipërisë me korrupsionin. Në vitet e fundit, Shqipëria i është afruar më shumë pranimit në BE, duke pasur nevojë vetëm të përmbushë një grup të fundit kriteresh politike – themelet – që përfshijnë format e prokurimit publik.
Përdorimi i Diellës si një masë antikorrupsion nga Rama është reklamuar si një risi revolucionare. Në fund të fundit, Diella është sistemi i parë i inteligjencës artificiale që shërben në kabinetin e çdo vendi. Megjithatë, ndërsa qëllimi i deklaruar i Diellës është të fitojë favorin e BE-së duke eliminuar korrupsionin dhe duke avancuar rolin e teknologjisë në qeveri, emërimi i saj vepron më shumë si një mjet propagande për administratën e Ramës. Ndërsa prania parlamentare e Diellës shtohet me njoftimin e lindjes së fëmijëve të saj, Rama rrezikon të krijojë një entitet politik të pakontrolluar që mund të ndikojë në politikat qeveritare. Mungesa e mbikëqyrjes së Diellës, varësia nga firmat amerikane të teknologjisë dhe lidhjet jodemokratike me Partinë Socialiste të Ramës kërcënojnë të kompromentojnë rrugën e Shqipërisë drejt pranimit në BE dhe të rrezikojnë zhvillimin demokratik afatgjatë të vendit.
“Ndërsa prania parlamentare e Diellës shtohet me njoftimin e lindjes së fëmijëve të saj, Rama rrezikon të krijojë një entitet politik të pakontrolluar që mund të ndikojë në politikat qeveritare.”
Diella, që do të thotë “diell” ose “rreze dielli” në shqip, përshkruhet si një grua e re me veshje tradicionale shqiptare – duke propaganduar dëshirën e partisë për të “eliminuar korrupsionin” si një detyrë kombëtare. Rama ngulitur nacionalizmin shqiptar brenda shfaqjes vizuale të Diellës për të sinjalizuar një identitet të unifikuar, tradicional shqiptar që i paraprin globalizimit – të gjitha ndërkohë që në mënyrë paradoksale e arrin këtë përmes një përdorimi të ri të inteligjencës artificiale.
Diella paraqitet si një forcë që ofron llogaridhënie për qeverinë e Shqipërisë, por asnjë mekanizëm politik nuk e mban përgjegjëse. Ajo nuk mund të shkarkohet; ajo nuk është reale. Prandaj, çfarë ndodh nëse ajo merr një vendim të dëmshëm? Modelet e inteligjencës artificiale, gjithashtu, paraqesin paragjykime bazuar në të dhënat e tyre të vendimmarrjes, dhe të dhënat e Diellës nuk janë të zbuluara. Modeli i Diellës është hartuar nga Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit (AKSHI) e Shqipërisë, e cila raporton drejtpërdrejt te Rama. Të dhënat e trajnimit të anshme dhe zgjedhjet e tjera të dizajnit, si dhe mungesa e transparencës, e formësojnë Diellën në një mjet politik që ka të ngjarë të ulë llogaridhënien për Ramën dhe aleatët e tij të Partisë Socialiste në vend që të ofrojë një burim neutraliteti si një aktor i pavarur. Me inteligjencën artificiale në krye, çdo faj për korrupsionin në prokurimin publik mund të zhvendoset nga administrata e Ramës tek Diella.
“Me inteligjencën artificiale në krye, çdo faj për korrupsionin në prokurimin publik mund të zhvendoset nga administrata e Ramës tek Diella.”
Ndërsa Diella sjell shqetësime për privatësinë e të dhënave dhe errëson neutralitetin politik, ajo që dihet është se modeli i saj është ndërtuar duke përdorur teknologji të huaj – një sfidë tjetër për mbajtjen e Diellës përgjegjëse. Diella funksionon në Microsoft Azure me modele OpenAI, të dyja platforma amerikane. Ndërsa AKSHI ofron të dhëna të qeverisë shqiptare, vendimmarrja e Diellës përcaktohet nga teknologjia amerikane, duke e bërë atë të varur nga Shtetet e Bashkuara për të mbrojtur në mënyrë të përshtatshme informacionin e ndjeshëm. Qeveria shqiptare nuk mund të monitorojë vendimet e këtyre firmave të teknologjisë amerikane në mënyrën që mund të monitorojë kompanitë shqiptare, pasi kompanitë e teknologjisë amerikane mbeten kryesisht jashtë fushëveprimit të qeverisë shqiptare.
Edhe pse Diella është mbështetur si një metodë efektive për uljen e korrupsionit për pranimin në BE, ajo e bën këtë duke shmangur udhëzimet e BE-së për IA-në. Akti i IA-së i BE-së i vitit 2024 përshkruan rregulloret e lidhura me IA-në që Shqipëria aktualisht nuk i ndjek, duke përfshirë kërkesën për të dhënë një përmbledhje të përmbajtjes që përdoret për të trajnuar Diellën. Meqenëse Diella ofron qasje në infrastrukturën kritike, ajo konsiderohet një sistem “me rrezik të lartë” dhe duhet të mbikëqyret nga një “autoritet kompetent kombëtar” i pavarur që Shqipëria ende nuk e ka vendosur.
Për më tepër, “fëmijët” e sapo shpallur të Diellës janë një kërcënim i brendshëm për demokracinë efektive sepse ata privilegjojnë Partinë Socialiste të Ramës. 83 “fëmijët” e Diellës do të shërbejnë si asistentë, duke regjistruar seancat legjislative dhe duke ofruar sugjerime politikash. Por vetëm 83 parlamentarët e Partisë Socialiste mund të kenë akses në to, duke shënuar një ndarje të qartë partiake në të cilën zyrtarët qeveritarë mund të përfitojnë nga ndihma e Diellës. Ndërsa Diella bëhet ministre – dhe kështu gjithnjë e më e rëndësishme në qeveri – qasja e rojeve tek ajo bëhet problematike në mënyrë demokratike. Nëse vizioni i Ramës për teknologjinë e përparuar përjashton shumë nga politikanët që zgjodhën shqiptarët, kjo e shtrembëron në mënyrë të rrezikshme sistemin politik të vendit në favor të Partisë Socialiste.
Diella, në rolin e saj ministror, është një mikrokozmos i politikave kontradiktore të regjimit të Ramës në lidhje me demokracinë dhe korrupsionin në Shqipëri. Rama ka shërbyer si kryeministër i Shqipërisë që nga viti 2013, duke fituar rizgjedhjen e fundit në vitin 2025. Gjatë këtyre zgjedhjeve, të cilat u zhvilluan më 11 maj, Rama çoi me autobusë punëtorë të Partisë Socialiste në tubime në mbështetje të tij dhe vendosi mbështetësit e tij në qendrat e votimit, duke krijuar një imazh të mbështetjes së gjerë për të frikësuar votuesit e opozitës. Para zgjedhjeve, ai bllokoi TikTok me arsyetimin se dëmton shëndetin mendor të të rinjve – por ky veprim, siç argumentuan udhëheqësit e opozitës, kishte për qëllim të heshtte mospajtimin. Rama mbështet mbrojtjen e sundimit të ligjit në Shqipëri – një domosdoshmëri e BE-së. Por taktikat e tij të shtypjes së opozitës, duke përfshirë aksesin selektiv për foshnjat e Diellës, kundërshtojnë çdo fitim demokratik.
Për Ramën, mbajtja përgjegjëse e partisë së tij rrezikon humbjen e mbështetjes thelbësore që i nevojitet për të mbajtur shumicën në Parlament, duke i lejuar atij të jetë kryeministri i vetëm qeverisës. Megjithatë, ai mund t’i shpërfillë çdo kundërshtar të Diellës si kundërshtarë të luftës së tij kundër vetë korrupsionit – duke i keqinterpretuar ata si pengesa në modernizimin e Shqipërisë. Një kryqëzatë e propaganduar kundër korrupsionit përmes një përfshirjeje inovative të Inteligjencës Artificiale në proceset qeveritare i jep Ramës si mbështetjen e BE-së që i nevojitet, ashtu edhe fasadën e shndritshme për të mbuluar shtypjen e kundërshtarëve të tij. Ministria e Inteligjencës Artificiale e Diellës duket të jetë një kapitull tjetër në historinë e korrupsionit në Shqipëri dhe jo një përgjigje për të. Ndërkohë, vëzhguesit do të presin të shohin kur fëmijët e saj do të bëjnë hapat e tyre të parë në Parlament.
