Shqipëria ndërmori një dekadë më parë reformën më të thellë territoriale në Rajon, por më shumë se 10 vite nga zbatimi i saj një pjese e konsiderueshme nuk ka gjetur zbatim në terren.
Një raport i ri i SIGMA-s pranë OECD-së dhe Bashkimit Europian vë në dukje se, pavarësisht reformës së thellë territoriale, pushteti vendor në Shqipëri vazhdon të mbetet financiarisht i dobët, me autonomi të kufizuar dhe me vështirësi serioze në ofrimin e shërbimeve publike.
Sipas dokumentit “Implementation and challenges of multi-level governance in the Western Balkans”, Shqipëria ka ndërtuar një kuadër ligjor të përafruar me standardet e BE-së për vetëqeverisjen vendore, por zbatimi ka mbetur problematik, veçanërisht në financa, kompetenca dhe koordinim me qeverinë qendrore.
Raporti vlerëson reformën territoriale të vitit 2015, e cila uli numrin e njësive vendore nga 373 në 61 bashki, megjithatë sipas SIGMA-s, nuk u shoqërua me një decentralizim real financiar dhe funksional.
Sot bashkitë shqiptare janë përgjegjëse kryesisht për infrastrukturën teknike, si menaxhimi i mbetjeve, uji, kanalizimet, transporti urban dhe rrugët lokale, ndërsa shëndetësia dhe arsimi vazhdojnë të mbeten të centralizuara.
Vetëm në vitin 2024 ka nisur një projekt pilot për t’u dhënë bashkive disa kompetenca shtesë në arsim, bujqësi dhe shërbimin shëndetësor parësor.
Edhe pse Kushtetuta dhe ligji për vetëqeverisjen vendore garantojnë autonominë e bashkive, SIGMA vëren se kjo autonomi kufizohet nga kontrolli i fortë financiar dhe administrativ i qeverisë qendrore.
Në veçanti, tavanet e pagave për administratën vendore e bëjnë të vështirë tërheqjen e stafit të kualifikuar dhe dobësojnë kapacitetet reale të pushtetit vendor.
Raporti e identifikon financimin si problemin më të madh të bashkive shqiptare. Të ardhurat e veta, kryesisht nga taksa e pronës, ndërtimi dhe tarifat e shërbimeve, përbëjnë vetëm 39% të të ardhurave të tyre, ndërsa ndarja e taksave kombëtare zë vetëm 5%. Pjesa tjetër varet nga transfertat nga buxheti i shtetit.
Edhe mekanizmi i barazisë financiare, i krijuar për të zbutur diferencat mes bashkive të pasura dhe atyre të varfra, funksionon dobët. Shqipëria rezulton me pabarazinë më të madhe financiare midis bashkive në Ballkanin Perëndimor sipas raportit. Si pasojë, shumica e bashkive ndodhen në vështirësi të vazhdueshme financiare.
Raporti nënvizon gjithashtu se bashkitë nuk përfshihen në hartimin e politikave kombëtare, edhe pse ekzistojnë struktura formale dialogu. Ndërkohë, bashkëpunimi ndërbashkiak për shërbime si mbetjet, uji apo zhvillimi ekonomik mbetet i kufizuar dhe varet nga financime të përkohshme nga donatorët.
Sipas SIGMA-s, Shqipëria ka hedhur bazat ligjore dhe territoriale për një pushtet vendor më të fortë, por pa reformë të thellë fiskale dhe pa transferim real të kompetencave, decentralizimi mbetet i paplotë. Me këtë nivel zbatimi të reformës, bashkitë kanë mbetur vetëm hallka administrative, jo aktorë realë të zhvillimit dhe demokracisë vendore./Monitor
