Nga Prof. Gjon Frani Ivezaj
Rexhë Meta ishte një nga figurat më të ndritura të inteligjencës shqiptare të shekullit XX, një intelektual i formuar në Perëndim, që ia kushtoi jetën shërbimit ndaj Shqipërisë dhe që u shndërrua në një nga viktimat më të dhimbshme të diktaturës komuniste. Jeta e tij përmbledh në mënyrë të përkryer fatin e elitës shqiptare: lindje në varfëri, ngritje përmes dijes, shërbim ndaj shtetit dhe, në fund, ndëshkim i pamëshirshëm nga regjimi i Enver Hoxhës.
Rexhë Meta lindi në vitin 1906 në Vuthaj të Plavë-Gucisë, në një familje shqiptare me ndjenja të forta atdhetare. I ati, Meta, dhe e ëma, Zylfije, ishin njerëz të thjeshtë, por të ndershëm, që jetonin nga puna dhe e rritën djalin me dashuri për gjuhën, tokën dhe nderin shqiptar. Fatkeqësisht, Rexhë Meta mbeti jetim shumë herët. Vdekja e nënës dhe më pas e babait e la të vetëm në një moshë kur fëmijëria kërkon mbështetje dhe ngrohtësi. Kjo humbje e dyfishtë shënoi plagën e parë të madhe të jetës së tij.
Pas mbetjes jetim, Rexhë Meta u vendos në Shkodër, qytetin që në atë kohë ishte qendra kryesore kulturore, arsimore dhe shpirtërore e Shqipërisë. Ai u rrit në ambientet e jetimores, duke përjetuar varfëri, mungesë dhe sakrifica të mëdha, por edhe duke ndërtuar një karakter të fortë, të disiplinuar dhe të përkushtuar ndaj dijes. Shkodra u bë për të jo vetëm vend strehimi, por vatër formimi intelektual dhe moral.
Aftësitë e tij u dalluan herët. Rexhë Meta mësoi shpejt gjuhën angleze dhe u përfshi si përkthyes dhe bashkëpunëtor i misioneve anglo-amerikane që vepronin në Shqipëri pas Luftës së Parë Botërore. Në këtë periudhë, ai u njoh me figura të rëndësishme ndërkombëtare, ndër të cilat spikat humanistja dhe shkrimtarja amerikane Rose Wilder Lane, një mike e madhe e çështjes shqiptare. Ajo u impresionua thellë nga inteligjenca, ndershmëria dhe potenciali i jashtëzakonshëm i Rexhë Metës dhe u bë mbështetësja e tij kryesore.
Me ndihmën e saj dhe të qarqeve amerikane filoshqiptare, Rexhë Meta u regjistrua në Shkollën Teknike Amerikane “Harry Fultz” në Tiranë, një institucion elitar që përgatiste brezin e ri të administratës shqiptare. Ai u shqua si një nga nxënësit më të talentuar dhe më të disiplinuar. Sukseset e tij i hapën rrugën studimeve të larta jashtë vendit.
Falë mbështetjes amerikane dhe angleze, Rexhë Meta vazhdoi studimet në Universitetin e Kembrixhit në Mbretërinë e Bashkuar, ku studioi ekonomi dhe financë. Në vitin 1937, ai mbrojti doktoraturën, duke u bërë një nga shqiptarët e parë me gradë doktorature nga një universitet i tillë prestigjioz. Ky formim e vendosi atë në radhën e elitës më të përgatitur intelektuale shqiptare.
Kthimi i tij në atdhe përkoi me periudhën e Mbretërisë Shqiptare nën Ahmet Zogun, Mbretin Zog I të Shqiptarëve. Në këtë kohë, Rexhë Meta u vu në shërbim të shtetit shqiptar, duke punuar në administratën ekonomike dhe financiare. Ai kontribuoi në përgatitjen e kuadrove, në modernizimin e mendimit ekonomik dhe në ndërtimin e institucioneve shtetërore. Ai nuk ishte politikan partie, por teknokrat dhe intelektual i shtetit, që besonte në zhvillimin e Shqipërisë përmes dijes dhe rendit institucional.
Pas Luftës së Dytë Botërore, me ardhjen në pushtet të Enver Hoxhës, fati i Rexhë Metës ndryshoi tragjikisht. Formimi i tij perëndimor, lidhjet amerikane dhe angleze, si dhe shërbimi i tij gjatë Mbretërisë, u konsideruan nga regjimi komunist si “armiqësore”. Ai u arrestua dhe u akuzua si armik i popullit. Në një proces politik të montuar, Rexhë Meta u dënua fillimisht me pushkatim.
Shpëtimi i tij nga ekzekutimi erdhi falë ndërhyrjes së fuqishme të miqve të tij amerikanë dhe anglezë, veçanërisht nga rrethet akademike dhe humanitare që e njihnin personalisht, përfshirë ndikimin e Rose Wilder Lane dhe qarqeve anglo-amerikane që kishin investuar në formimin e tij. Nën presionin ndërkombëtar, regjimi i Enver Hoxhës u detyrua ta kthente dënimin me pushkatim në burgim të përjetshëm.
Rexhë Meta kaloi vite të gjata në burgjet komuniste, kryesisht në Burgun famëkeq të Burrelit. Ai përjetoi izolim, sëmundje dhe vuajtje të rënda, ndërsa familja e tij u godit nga internimet dhe përjashtimi shoqëror. Megjithatë, ai mbeti deri në fund një figurë morale, i qetë, i palëkundur dhe i respektuar nga bashkëvuajtësit.
Rexhë Meta vdiq në vitin 1985, i rraskapitur nga vuajtjet, por i pathyer shpirtërisht. Jeta e tij mbetet një dëshmi e fuqishme e dramës së elitës shqiptare dhe një akuzë e heshtur ndaj diktaturës që shkatërroi mendimin e lirë dhe dijen kombëtare.
Trashëgimia e Rexhë Metës është trashëgimi e dijes, e ndershmërisë dhe e dashurisë për Shqipërinë. Ai mbetet një figurë që meriton nderim të përhershëm dhe vend të merituar në kujtesën historike shqiptare, si intelektual i formuar në Perëndim, shërbëtor i shtetit gjatë Mbretërisë dhe martir i ndërgjegjes nën diktaturën e Enver Hoxhës.
