Nga Luan Rama
Pa as më të voglën ngasje për t’u përfshirë në një polemikë krejt të kotë me dhe për emrin e veprën e Kadaresë në mes, por i yshtur prej aq pak sa unë kam patur rastin ta njoh nga afër shkrimtarin në ato disa takime që kam patur fatin të kem me të në keto 25 vitet e fundit, e padyshim, më shumë prej njohjes shumë më shumë prej veprës së tij, po guxoj të them se fjalia “mbromëni kur të mos jem” nuk mund të ketë qenë një amanet e as një porosi e fundmë e Ismail Kadaresë. Bindja, vetëdija e nënvetëdija, karakteri, por edhe kryelartësia e njohur botërisht, nuk lenë shteg për ndonjë merak apo frikë të shkrimtarit me emër të përbotshëm, aq sa ai të mendonte se duhej mbrojtur kur të mos jetë.
Ndaj, duke ikur prej emrit Kadare dhe edhe më shumë prej polemikës me emrin dhe veprën e tij në mes, po rrekem të bëj një sprovë për një trajtesë në një shtrat krejt tjetër se përse përjetësia nuk ka nevojë për mbrojtje.
Shkrimtari, nuk është thjesht një njeri që jeton dhe shkruan; ai është një urë mes kohës së tij dhe përjetësisë. Në gjallje të vet, ai përmes veprës, ndërton botën e tij. Pas ikjes nga kjo jetë, ai nuk zhduket; veprat e tij bëhen vetë mburoja e emrit dhe e autoritetit të tij, duke e kthyer jetën në një koncept unik: veprën si përjetësi dhe përjetësinë si jetë.
Gjatë jetës, çdo shkrimtar jeton në dy dimensione njëkohësisht: dimensionin personal dhe dimensionin e veprës.
Veprat nuk janë thjesht produkt i kohës; ato janë hapësira ku njeriu i përjetshëm dhe njeriu i kohës bashkohen.
Kur shkrimtari nuk është më fizikisht mes nesh, veprat e tij nuk mbeten thjesht kujtim. Ato bëhen vetë shkrimtari.
Jeta e tij fizike kthehet në pjesë të veprës, sepse çdo gjë që ai ka krijuar jeton dhe bën historinë të përjetshme.
Në këtë kuptim, jetë dhe vdekje bashkohen. Shkrimtari jeton në çdo fjalë të lexuar, në çdo reflektim që zgjon tek lexuesi, duke i kthyer veprën në përjetësi dhe përjetësinë në jetë.
Nga kjo dyfishsi kohore lind një parim i thjeshtë dhe i thellë: shkrimtari nuk ka nevojë të mbrohet nga askush, sepse veprat janë mburoja më e mirë, më e fuqishme dhe më e sigurt e tij.
Para vdekjes, ato e ruajnë autoritetin dhe ndikimin, pa pasur nevojë për miratim të jashtëm. Pas vdekjes, ato e bëjnë shkrimtarin të përjetshëm, duke e kthyer jetën e tij në koncept unik: një përjetësi e gjallë që i reziston kohës dhe harresës. Kjo është filozofia e përjetësisë letrare: shkrimtari nuk jeton thjesht në trupin e tij, por në botën që krijon, dhe kjo botë nuk ka nevojë për roje, ajo mbron vetveten.
Në këtë kuptim, çdo amanet i pretenduar i shkrimtarit për t’u “mbrojtur kur të mos jem” është në thelb shprehje e një kontradikte të thellë filozofike.
Prej kujt e nga çfarë duhet të mbrohet ai që e ka krijuar përjetësinë vetë? Amaneti, pavarësisht sinqeritetit ose sentimentit, është një thyerje midis shkrimtarit dhe veprës: ai supozon se veprat nuk janë të fuqishme për të jetuar vetë që të kenë nevojë për mbrojtje, apo frika e zbulimit të ndonjë mëkati e shtyn në gjallje që të lerë “amanet” ta mbrojnë kur të mos jetë?”.
Shkrimtari nuk lë amanete; veprat janë mburoja, dhe përjetësia nuk ka frikë. Ai krijon botë që nuk ka nevojë për mbrojtje.
Shkrimtari jeton dy herë: si qenie njerëzore dhe si krijues i përjetshëm. Veprat e tij janë mburoja e autoritetit, vendi ku jeta dhe vdekja takohen, ku koha nuk mund ta fshijë ndikimin e tij. Çdo përpjekje për të “mbrojtur” shkrimtarin është e tepërt.
Ai nuk ka nevojë për roje, nuk ka nevojë për amanete. Çdo fjalë që ka shkruar, çdo histori që ka krijuar, është një kështjellë që nuk shuhet kurrë, një dritë që ndriçon mbi lexuesin, mbi historinë dhe mbi kohën.
Kjo është përjetësia: veprat jetojnë, autori jeton, dhe askush nuk mund t’i mbrojë më mirë se ato vetë
