Perandoria e Shenjtë Romake ishte një strukturë politike shumë e madhe që, për rreth një mijë vjet (nga rreth viti 800 deri më 1806), mbuloi pjesën më të madhe të Europës Qendrore. Në periudha të ndryshme ajo përfshinte territore që sot janë Gjermania, Franca, Austria, Zvicra, Italia dhe Çekia. Nuk ishte një shtet i bashkuar siç i kuptojmë sot, por më tepër një bashkim i ndërlikuar mbretërish, dukatesh dhe qytetesh të lira, të lidhura lirshëm nën një perandor që zgjidhej, jo që trashëgonte pushtetin.
Një nga përkufizimet më të njohura vjen nga filozofi francez Volteri, i cili tha me ironi se ajo nuk ishte “as e shenjtë, as romake, as perandori”. Megjithatë, pavarësisht organizimit të pazakontë, kjo perandori arriti të mbijetojë më shumë se 1000 vjet, duke kaluar luftëra fetare, pushtime dhe përplasje të brendshme për pushtet. Pikërisht kjo e bën një nga institucionet politike më jetëgjata dhe më të keqkuptuara në histori.
Fillimet e Perandorisë
Në Krishtlindjen e vitit 800, Papa Leoni III kurorëzoi Karlin e Madh, mbretin e frankëve, si “Perandor i Romakëve”. Kjo ndodhi disa shekuj pasi Perandoria Romake e Perëndimit ishte rrëzuar, ndërsa pjesa lindore vazhdonte si Perandoria Bizantine me qendër në Kostandinopojë. Kurorëzimi i Karlit kishte dy synime: të ringjallte titullin perandorak në Perëndim dhe të tregonte se papa kishte fuqinë të zgjidhte perandorin.
Pas vdekjes së Karlit të Madh në vitin 814, perandoria e tij u nda mes trashëgimtarëve dhe u copëtua në tri mbretëri, që përkojnë afërsisht me Francën, Gjermaninë dhe Italinë e sotme. Në vitin 962, Oto I, mbret i frankëve lindorë, forcoi pushtetin në Italinë veriore dhe u kurorëzua perandor nga papa.
Përplasjet me Papën dhe fuqizimi i princërve
Me kalimin e kohës, perandorët ruajtën ndikim të madh në Gjermani dhe Italinë veriore, por në shekullin XI shpërtheu një konflikt i fortë me papën: kush kishte të drejtën të emëronte zyrtarët e kishës? Ky konflikt, i njohur si polemika e investiturës, dobësoi pushtetin e perandorit dhe forcoi princërit dhe fisnikët që sundonin territoret e ndryshme të perandorisë.
Në shekullin XIII u krijua një sistem ku perandori zgjidhej nga një grup princash-zgjedhës. Ky rregull u formalizua në vitin 1356 me “Bulen e Artë”. Kjo bëri që perandoria të mos shndërrohej kurrë në një monarki të trashëgueshme të bashkuar, edhe pse disa familje të fuqishme, si Habsburgët e Austrisë, dominuan për periudha të gjata.
Si funksiononte Perandoria
Nga fundi i shekullit XV, Perandoria e Shenjtë Romake krijoi institucione më të qëndrueshme, si Dieta Perandorake (Reichstag), ku perandori, princërit dhe qytetet e lira diskutonin dhe merrnin vendime. Megjithatë, ajo mbeti gjithmonë një bashkim i lirë qindra territoresh, secili i kujdesshëm për privilegjet e veta. Sistemi funksiononte pikërisht sepse pushteti qendror ishte relativisht i dobët.
Edhe pse me kalimin e kohës humbi ndikimin në disa zona të Italisë dhe Burgundisë dhe u bë më e përqendruar në territoret gjermane, nuk është e saktë të quhet thjesht “perandori gjermane”. Anëtarët e saj jetonin edhe në Italinë veriore, Francën lindore, Çeki, Sllovaki dhe Poloninë perëndimore, dhe e shihnin veten si pjesë të një sistemi perandorak, jo të një kombi.
Fundi dhe trashëgimia
Reforma protestante në shekullin XVI e ndau thellë perandorinë nga ana fetare. Perandori Karli V mbrojti katolicizmin, por nuk arriti të zhdukte protestantizmin dhe përfundimisht hoqi dorë nga froni. Kryengritjet dhe tensionet çuan në Luftën Tridhjetëvjeçare (1618–1648), e cila përfundoi me Paqen e Vestfalisë dhe solli një periudhë stabiliteti relativ.
Në fund të shekullit XVIII, pakkush mendonte se perandoria ishte e destinuar të shuhej. Por ngritja e Napoleon Bonapartit ndryshoi gjithçka. Ai u përpoq ta merrte titullin e perandorit, ndërsa Perandori Françesku II, për ta parandaluar këtë, hoqi dorë nga titulli dhe shpalli shpërbërjen e Perandorisë së Shenjtë Romake në vitin 1806.
Sot, trashëgimia e saj vazhdon të debatohet. Ajo nuk ishte një shtet i fortë dhe i centralizuar si Franca e Napoleonit apo Gjermania e Bismarkut, por një bashkim shumë i lirë, i mbajtur së bashku nga traditat, lidhjet familjare dhe disa rregulla politike të përbashkëta. Pikërisht kjo formë e pazakontë e bëri të mbijetonte për më shumë se një mijëvjeçar.
