Nga Gjon Marku
Krist Maloki wshtw një nga figurat më përfaqësuese të mendimit kritik shqiptar të gjysmës së parë të shekullit XX. Veprimtaria e tij intelektuale shtrihet në fusha të ndryshme, si filozofia, pedagogjia, kultura, politika dhe kritika letrare, duke e pozicionuar atë si një mendimtar racional dhe rigoroz, i orientuar drejt standardeve të larta të cilësisë intelektuale¹.
I lindur më 8 prill 1900 në Prizren, Krist Maloki i përfundoi studimet fillore në vendlindje dhe në moshë të hershme u transferua në Graz të Austrisë, ku u formua akademikisht dhe profesionalisht. Ai mbrojti dy doktoratura: një në filozofi pedagogjike në vitin 1927 dhe një në drejtësi në vitin 1934, çka dëshmon për një profil shumëdisiplinor të rrallë për kohën².
Në aspektin profesional, Maloki ushtroi detyrën e profesorit të rregullt në Akademinë Tregtare të Grazit. Kontributi i tij në fushën e arsimit u vlerësua edhe institucionalisht, kur në vitin 1966 shteti austriak i akordoi titullin “Kryekëshilltar Arsimor”, një nderim i rezervuar për personalitete me ndikim të veçantë në politikat dhe administrimin arsimor³.
Një dimension me rëndësi të veçantë i veprimtarisë së tij është themelimi i katedrës së gjuhës shqipe në University of Graz, ku Krist Maloki ishte ligjëruesi i parë i gjuhës shqipe. Ky akt përfaqëson një hap të rëndësishëm në institucionalizimin e studimeve shqiptare në hapësirën akademike europiane⁴.
Në historinë e letërsisë shqipe, Krist Maloki njihet kryesisht për kontributin e tij në kritikën letrare. Ai konsiderohet ndër të parët që aplikoi kritere estetike dhe metodologjike të mirëfillta në vlerësimin e veprës letrare, duke u distancuar nga qasjet emocionale, patriotike ose mitizuese që dominonin kritikën e kohës⁵.
Një nga momentet më domethënëse të veprimtarisë së tij kritike është polemika e vitit 1938 me Mitrush Kuteli, lidhur me vlerësimin e poezisë së Lazgush Poradeci. Pyetja retorike “A është poet Lazgush Poradeci?” nuk synonte mohimin e figurës së poetit, por rishtrimin e kritereve estetike dhe funksionit të kritikës letrare si disiplinë analitike dhe jo apologjetike⁶.
Në planin ideor, polemikat e Krist Malokit e shfaqin atë si model të intelektualit kritik dhe antikonformist, i cili refuzon autoritetet e pakontestueshme dhe i nënshtrohet vetëm parimit të cilësisë dhe arsyes. Ai i përket atij brezi mendimtarësh që botoi pak, por ndikoi thellë në formimin e diskursit kritik shqiptar⁷.
Krist Maloki shquhet për një stil polemik origjinal, të drejtpërdrejtë dhe metodologjikisht të artikuluar, i cili për nga forma dhe përmbajtja përfaqëson një risi në mendimin kulturor shqiptar të periudhës 1930–1945. Për këto arsye, ai konsiderohet një nga mendimtarët më racionalë dhe më seriozë të kësaj periudhe⁸.
Krist Maloki vdiq në vitin 1972, duke lënë pas një trashëgimi intelektuale që, ndonëse e kufizuar në volum, mbetet thelbësore për studimin e historisë së kritikës dhe mendimit kulturor shqiptar.
Literatura
1. Me “cilësi intelektuale” Maloki nënkupton përputhjen midis formës, përmbajtjes dhe kriterit racional të gjykimit, duke refuzuar vlerësimet emocionale ose ideologjike.
2. Kombinimi i filozofisë pedagogjike dhe drejtësisë i dha Malokit një qasje analitike strukturore ndaj tekstit dhe shoqërisë.
3. Titulli “Kryekëshilltar Arsimor” ishte një nga gradat më të larta profesionale në sistemin arsimor austriak të pasluftës.
4. Krijimi i katedrës së gjuhës shqipe në Graz shënon një nga rastet e para të institucionalizimit akademik të shqipes jashtë hapësirës shqiptare.
5. Kritika letrare shqiptare e viteve ’30 ishte kryesisht normative dhe patriotike; Maloki e zhvendosi atë drejt analizës estetike.
6. Polemika me Kutelin është konsideruar një pikë kthese në debatet mbi rolin e kritikës letrare shqiptare.
7. Shprehja “botoi pak, por shprehu shumë” përdoret shpesh për autorë me ndikim disproporcional ndaj vëllimit të veprës.
8. Periudha 1930–1945 përbën një fazë kyçe të formimit të mendimit modern shqiptar, ku Maloki zë një vend të veçantë.
