Nga Vincent W.J. van Gerven Oei
Një natë vjeshtën e kaluar u gjenda duke punuar pas banakut në Zeta Contemporary Art Center. Hapjet në Zeta shpesh tërheqin një turmë të larmishme dhe ndërkombëtare dhe më japin mundësinë të krijoj një ide për “të sapoardhurit” që kërkojnë një bisedë dhe lidhje lokale. Nga fundi i eventit, një grup që dukeshin si studentë ndërkombëtarë hynë në hapësirën e galerisë. Pasi u shërbeva një pije, i pyeta çfarë i kishte sjellë në Tiranë. Doli se ishin brezi i ri i studentëve në College of Europe, institucioni privat prestigjioz që pretendon të trajnojë kuadrin e ardhshëm të burokratëve të lartë të Komisionit Evropian. U bëra një pyetje të thjeshtë: Sa dini për shtetin kandidat ku po zhvilloni studimet tuaja?
Absolutisht asgjë. Ajka e ardhshme e klasës menaxheriale të BE-së, brezi i ri i eurokratëve ambiciozë që do të përballen me provimet rraskapitëse të pranimit për të hyrë në Berlaymont dhe për të thithur vija në Place Lux, nuk kishin asnjë ide se si apo pse ndodheshin aty, në një kampus të College of Europe në Tiranë. M’u kujtua diçka që një zyrtar i prokurimeve të BE-së më kishte thënë disa kohë më parë: “Ne nuk kemi kujtesë institucionale.” Prandaj më lejoni t’ju çoj në një udhëtim pas në kujtesë.
Le të fillojmë në vitin 2017, në momentin kur ambasadorja e atëhershme e BE-së, Romana Vlahutin, u mërzit me apartamentin e saj modest dhe dëshiroi një rezidencë të re që i përshtatej disi vetë-imazhit të saj të fryrë dhe madhështor. Ajo kishte vënë syrin mbi një vilë të bukur në Rolling Hills, një projekt i ri zhvillimi luksoz i oligarkut me ndikim Samir Mane, i cili së fundmi, ndonëse disi me vonesë, u shfaq në një hetim të Strukturës së Posaçme Kundër Korrupsionit (SPAK). (Ish-Presidenti Ilir Meta dyshohet se kishte marrë një vilë nga Mane në këmbim të disa ndryshimeve ligjore që ishin fitimprurëse për perandorinë e biznesit të këtij të fundit.)
Gjatë mandatit të saj nga 2014 deri në 2018, Vlahutin ishte një aleate e besueshme e qeverisë Rama dhe shpesh kundërshtonte ose injoronte sinjalet më të kujdesshme apo të paqarta që vinin nga Brukseli. Dhe mënyra se si ajo shtyu përpara blerjen e vilës në Rolling Hills ishte çuditërisht e ngjashme me mënyrën se si, në një shkallë më të gjerë, qeveria Rama ka menaxhuar tenderët e saj.
Pasi mediat lokale raportuan në janar 2017 se çmimi për metër katror që BE pagoi për vilën, e cila i kushtoi taksapaguesve evropianë gjithsej 1.6 milionë euro, ishte dukshëm më i lartë se çmimet e reklamuara, paraqita një sërë kërkesash për informacion pranë Shërbimit Evropian për Veprim të Jashtëm (EEAS) për të shqyrtuar dokumentet e tenderit dhe kontratat që lidhen me rezidencën e re.
Pasi EEAS më në fund (dhe pas shumë pengesash) publikoi një pjesë të dosjeve të redaktuara, ato treguan se procedura e prokurimit me shumë gjasë ishte manipuluar në një mënyrë të njohur, me një “parapërzgjedhje” të pronave ku vila e Mane ishte e destinuar të dilte si opsioni i preferuar, si dhe me disa ndërhyrje të njohura rreth taksave. Atëherë kryetarja e Komitetit të Kontrollit Buxhetor të Parlamentit Evropian, Ingeborg Gräßle, deklaroi se e gjithë çështja “dëmtoi rëndë imazhin e BE-së”.
Megjithatë, një zëdhënës i EEAS reagoi publikisht duke i quajtur të gjitha raportimet mbi blerjen e vilës “fabrikime”, ndërsa Vlahutin akuzoi gazetarët, përfshirë edhe autorin e këtyre rreshtave, për “fake news” dhe për përfaqësim të “grupeve kriminale të interesit”. Atëherë Përfaqësuesja e Lartë e BE-së dhe shefja e EEAS, Federica Mogherini, një tjetër aleate e fortë politike e Ramës në atë kohë, u përgjigj: “BE është plotësisht e vetëdijshme për fushatën e vazhdueshme të akuzave të drejtuara ndaj Delegacionit të BE-së në Tiranë dhe Kreut të Delegacionit. Akuza të tilla janë hedhur poshtë sistematikisht dhe plotësisht.”
Arsyeja e dukshme për mbështetjen e Vlahutin dhe Mogherini ndaj Ramës ishte fakti që në vitin 2017 qeveria socialiste ishte thellësisht e angazhuar në zbatimin e Reformës në Drejtësi. Ndërkohë, Vlahutin inkurajoi qeverinë Rama të injoronte krizën politike përpara zgjedhjeve parlamentare të 2017-ës, duke sugjeruar që Partia Socialiste të merrte të 140 vendet dhe të miratonte e vetme të gjithë paketën e Reformës në Drejtësi. Dhe në mes të krizës së kanabisit, e cila pa një rritje të jashtëzakonshme të prodhimit dhe trafikut të kanabisit para zgjedhjeve – për të cilën tani dimë se siguroi fitoren e Ramës dhe krijoi bazën për rolin e Shqipërisë në tregun ndërkombëtar të kokainës – Vlahutin e mbajti gojën fort të mbyllur.
Në të njëjtën linjë, Mogherini shkroi në Twitter më vonë në 2017 se “Shqipëria ka bërë punë të jashtëzakonshme nën udhëheqjen e Kryeministrit Edi Rama, veçanërisht në reformën në drejtësi, luftën kundër drogës dhe korrupsionit.” E vetmja gjë “e jashtëzakonshme” në atë pikë kishte qenë presioni i BE-së dhe SHBA-së mbi qeverinë dhe parlamentin shqiptar për të miratuar disa nga legjislacionet e nevojshme të reformës. Gjithçka tjetër ishte pothuajse një rrëmujë dhe rreshtimi politik mes Mogherini-t, Vlahutin-it dhe Ramës hodhi themelet për fatkeqësi të mëtejshme politike në vitet që pasuan.
Ndërsa Vlahutin u largua nga posti i saj si Ambasadore e BE-së në 2018 dhe nuk u dëgjua më kurrë (përveçse për të festuar arrestimin e Metës – ajo ka mbetur çuditërisht e heshtur për arrestimet e aleatëve dhe ministrave të Ramës), Mogherini vazhdoi karrierën e saj si Rektore e College of Europe, pavarësisht mungesës së plotë të kualifikimeve akademike dhe përmes një gare në të cilën ajo ishte kandidatja e vetme – sërish një skemë e njohur.
Ajo u rikthye në Tiranë në vitin 2023, kur nënshkroi një Memorandum Mirëkuptimi me qeverinë shqiptare për të hapur një kampus të College of Europe në Tiranë, kampusi i tretë pas atyre në Bruges dhe Natolin dhe i pari jashtë BE-së – dhe, natyrisht, një dhuratë prestigjioze për një aleat të besuar politik.
Por jo gjithçka shkoi mirë për Mogherini-n. Në dhjetor 2025 ajo dha dorëheqjen nga posti i rektorit pasi Zyra e Prokurorit Publik Evropian (EPPO) nisi një hetim për mashtrim dhe korrupsion lidhur me procedurën e prokurimit të kampusit të College në Bruges. U kontrolluan edhe zyrat e EEAS. Më pas, marrëveshjet e pasurive të paluajtshme të Komisionit Evropian në tërësi kanë ardhur nën shqyrtim, me EPPO që kontrolloi selinë e Komisionit Evropian.
Edhe kampusi i Tiranës i College of Europe ka marrë vëmendje të re. Gazetarë lokalë kanë zbuluar se ndërtesat e College janë ndërtuar mbi tokë që në fakt ishte parashikuar për komunitetin shumë të nënpërfaqësuar të studentëve të universiteteve publike shqiptare në Universitetin e Tiranës, dhe 17 milionë euro fonde publike shqiptare që ishin rezervuar për të ndërtuar kampusin e tyre të ri u ridrejtuan në një tender të vitit 2025 “të fituar” nga Fusha (i pandehur në dosjen Veliaj për korrupsion) për të ndërtuar kampusin privat të College. Ndërkohë që ndërtimi i kampusit shkel planin rregullues dhe legjislacionin mjedisor, dhe lejet e ndërtimit duket se janë lëshuar në mënyrë të paligjshme, puna vazhdon pa ndërprerje. Një hetim nga SPAK ose EPPO mbetet për t’u parë.
Duke parë pas në gjithë këtë – vilën e Vlahutin-it, kampusin e Tiranës të Mogherini-t, mbështetjen e tyre për Ramën, mbështetjen e Ramës për to – dikush mund të arrijë shumë mirë në përfundimin se e gjitha kjo është e palidhur. Por unë shoh një model të qartë këtu: një model ku politikanë të së njëjtës familje ideologjike (si Vlahutin ashtu edhe Mogherini vijnë nga parti simotra të majta të Partisë Socialiste të Ramës) i kalojnë njëri-tjetrit favore në kurriz të taksapaguesve. Vlahutin siguron për vete një vilë luksoze nga një oligark i lidhur me qeverinë dhe në këmbim mbron Ramën për vite nga kritikat e BE-së; Mogherini-s i ofrohet truall i privilegjuar dhe para publike të hequra nga studentët shqiptarë për të ndërtuar projektin e saj prestigjioz për ta falënderuar për vite raportesh pozitive progresi dhe mbështetje politike në nivelin e Komisionit. Kjo është e njëjta Vlahutin që që në vitin 2015 ishte gjetur nga një Komision Parlamentar kroat se kishte paraqitur deklarime të rreme pasurie, dhe e njëjta Mogherini që tani është nën hetim për tenderë të korruptuar të pasurive të paluajtshme.
Të dashur studentë të College of Europe, më lejoni t’ju drejtohem drejtpërdrejt. Shpesh priremi të mendojmë se mekanizmat e korrupsionit që veprojnë në politikën shqiptare janë të kufizuara në këtë copë toke të vogël e të goditur. Por ato shtrihen larg e gjerë, duke u ndërthurur me zyrat më të brendshme të atyre institucioneve evropiane që ju synoni t’i menaxhoni dhe drejtoni një ditë. I vetmi ndryshim – dhe kush e di për sa kohë do të mbetet ky ndryshim – është një farë dukjeje e shtetit të së drejtës, një kod i pashkruar i mbajtur në këmbë nga forca e zakonit: Mogherini dha dorëheqjen sapo u vu nën hetim, ish-ministrja Belinda Balluku ruan imunitetin e saj. Aty jeni ju./ The Albanian Mechanism/
