Nga Luan Rama
Një përqasje krahasuese për veprën e shkrimtarëve Skënder Drini dhe Zija Çela.
Letërsia nuk është thjesht rrëfim, por një hapësirë ku liria merr frymë dhe merr formë, ku fjalët nuk përshkruajnë vetëm ngjarje, por krijojnë hapësira për të depërtuar në brendësinë e shpirtit dhe në botën që na rrethon.
Në krijimtarinë e Skënder Drinit dhe Zija Çelës, shkrimtari nuk është vetëm rrëfimtar; ai është udhëheqës i ndërgjegjësimit, duke na dhënë jo vetëm imazhe, por kode të kuptimit të lirisë.
Në prozën e Zija Çelës, liria është një përjetim i brendshëm, një muzikë që rrezaton në shpirtin e personazheve të tij.
Në romanin “Gjaku i dallëndyshes”, protagonistët ndihen si zogj që kërkojnë diellin sipas ligjeve të shpirtit:
“Në çdo rrugë që ndërmarr, ndjej se dielli i jetës sime nuk ndriçon sipas ligjeve të botës, por sipas ligjeve të shpirtit tim.”
Ndërsa tek “Banketi i hijeve”, hije dhe dritë bëhen simbol i perceptimit dhe errësirës së brendshme:
“Hijet nuk më ndjekin, por më tregojnë çka mund të jem në errësirën e brendshme që nuk kam guxim të shoh.”
Zija Çela na fton të ndjejmë lirinë si proces të brendshëm, një udhëtim ku vetëdija është një hije që lëviz mbi ne, duke na bërë pjesëmarrës në dialogun e shpirtit me vetveten.
Sartri ka thënë se njeriu është “i dënuar të jetë i lirë”, dhe letërsia bëhet hapësira ku ky dënim bëhet i kuptueshëm, një hapësirë ndërveprimi midis shkrimtarit dhe lexuesit, ku zgjedhjet dhe përgjegjësia marrin dritë.
Ndryshe nga Zija Çela, Skënder Drini e shikon lirinë në veprim, në historinë që sfidon dhe marrëdhëniet që kërkojnë përgjegjësi.
Në romanin “Shembja e idhujve” shkrimtari shprehet:
“S’ka ligj që të mund të mbyllë shpirtin tim, edhe pse rreth meje çdo mur duket i pamposhtur”.
Nëse shkojmë tek një vepër tjetër, në romanin “Midis dy kohëve” gjejmë:
“Çdo zgjedhje është e rëndë, sepse nuk e zgjidh vetëm fatin tim, por fatin e të gjithë atyre që jetojnë përreth meje.”
Këtu liria nuk është abstrakte; ajo është zgjidhje e jetuar, sfidë dhe përballje, një thirrje për të vepruar në mënyrë të ndërgjegjshme dhe morale.
Albert Kamy e lidh këtë me revoltën: arti dhe letërsia shpallin lirinë, edhe kur duket e pamundur, duke e bërë shkrimtarin zërin që ndez ndërgjegjen e lexuesit.
Në romanin “Sonambul” Skënder Drini e trajton lirinë në një nivel metafizik. Liria e personazhit perceptohet si kapitull psikologjik, brenda një atmosfere misteri, ku çdo veprim ka peshë dhe pasojë, duke e lidhur atë me sistemet morale dhe perceptimet sociale.
Gjuha e Zija Çelës është një valë reflektimi dhe metafore, ku monologët pasqyrojnë tensionin shpirtëror dhe ndjesinë e brendshme të personazheve.
Ndërsa gjuha e Skënder Drinit është realiste dhe dramatike, ku dialogu dhe veprimet tregojnë përballjen me botën dhe përgjegjësinë që vjen me lirinë.
Monologët e Zija Çelës, si ky nga “Gjaku i dallëndyshes”:
“Çfarë vlere ka një liri që nuk e kupton zemra ime? Ndoshta nuk është liri ajo që kërkoj, por guximi të pranoj se çdo hap drejt dritës më kërkon të ndeshem me errësirën brenda vetes,” na dëshmojnë se liria është medituese dhe shpirtërore, e reflektuar përmes monologëve dhe metaforave, ku lexuesi bëhet bashkëbisedues i ndërgjegjes dhe reflektimit të brendshëm.
Ndërkaq, në dialogët e Skënder Drinit, si ky nga “Shembja e idhujve”:
– “Si mund të jem i lirë kur çdo hapi im varet nga të tjerët?”
– “Liria nuk është mungesë kufizimesh, por guximi për të zgjedhur brenda tyre; çdo mur është thjesht një provë për shpirtin,” e kuptojmë lirinë si veprim dhe marrëdhënie, një përvojë ku përgjegjësia dhe zgjedhja janë të pandashme.
Në këtë tekst poetik, filozofik dhe kritik, roli i shkrimtarit bëhet i qartë: ai është udhëheqës dhe frymëzues i lirisë, një krijues që shpalos brendësinë dhe botën, duke transformuar lexuesin nga dëgjues pasiv në pjesëmarrës të vetëdijes dhe reflektimit.
Në thelb, të dyja dimensionet janë pjesë e përjetimit të plotë të lirisë, vetëm se në forma të ndryshme.
Personazhet e Zija Çelës dhe Skënder Drinit funksionojnë si laboratorë filozofikë, ku brendësia dhe shoqëria ndërthuren dhe ku liria nuk është dhuratë, por praktikë e ndërgjegjshme, ndërtuar me zgjedhje dhe veprim.
Letërsia bashkëkohore shqiptare, përmes këtyre dy qasjeve, tregon se fjala e shkruar mund të jetë instrument për të kuptuar lirinë dhe për t’i shërbyer asaj. Ajo ndërthur dimensionin brendësor me përgjegjësinë shoqërore, reflektimin me veprimin, përjetimin me angazhimin. Fjala bëhet dritë që ndriçon shpirtin, bëhet udhë dhe veprim që sfidon dhe ndërgjegjësim që zgjon. Në këtë mënyrë, letërsia nuk është vetëm art, por edhe një përjetim i gjallë i lirisë dhe ekzistencës.
Si përfundim mund të them se, letërsia na tregon se liria nuk është thjesht një gjendje e jashtme apo një privilegj i dhënë; ajo është proces i vazhdueshëm reflektimi, zgjedhjeje dhe veprimi, ku individi përballet me kufizimet e shoqërisë, historisë dhe vetes.
Tek Zija Çela, liria ekziston brenda labirintit të ndërgjegjes dhe reflektimit shpirtëror, ndërsa tek Skënder Drini, ajo gjen formë në veprimin moral dhe ndikimin shoqëror.
Letërsia, duke u bërë instrument i ndërgjegjes dhe i përjetimit, na mëson se liria nuk është thjesht të veprosh apo të mendosh, por të jetosh me vetëdije për pasojat e zgjedhjeve dhe të përballesh me përgjegjësinë që ato sjellin.
