Nga Asllan Dibrani – Luani
Hyrje: Kujtesa që nuk shuhet
Historia e një populli nuk matet vetëm me fitoret e mëdha, por edhe me sakrificat e heshtura që mbeten të gdhendura në kujtesën kolektive. Ngjarjet dhe protestat e vitit 1981 në Kosovë përbëjnë një nga momentet më të rëndësishme të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Ato nuk ishin vetëm një shpërthim pakënaqësie studentore apo sociale; ato përfaqësonin një kërkesë të qartë për dinjitet politik, për barazi dhe për të drejtën e vetëvendosjes.
Sot, në 45-vjetorin e demonstratave të marsit 1981, kujtesa e asaj pranvere mbetet një pikë referimi për të kuptuar jo vetëm të kaluarën, por edhe sfidat politike të së tashmes. Ajo pranverë nuk ishte thjesht një moment protestash – ishte një zgjim i ndërgjegjes kombëtare që shënoi fillimin e një procesi historik.
Heroizmi i një brezi të ndërgjegjshëm
Në pranverën e vitit 1981, në rrugët dhe universitetet e Kosovës u ngrit një brez i tërë:
studentë, profesorë, nxënës, punëtorë dhe intelektualë. Ata nuk dolën në protesta për privilegje personale, por për një ideal që lidhej me identitetin dhe të ardhmen e popullit shqiptar.
Kjo lëvizje ishte në thelb një revoltë intelektuale dhe qytetare kundër një sistemi politik që kërkonte ta mbante Kosovën në një pozitë të pabarabartë brenda federatës jugosllave. Parulla “Kosova Republikë” nuk ishte vetëm një slogan politik; ajo ishte një kërkesë për njohje dhe barazi në një federatë që në praktikë dominohej nga politika hegjemoniste serbe.
Por demonstratat e marsit nuk përfunduan në rrugë.
Ato vazhduan në një kapitull tjetër të historisë: në burgjet politike.
Nga rruga në burg: kapitulli i heshtur i vitit 1981
Pas demonstratave, represioni shtetëror u përgjigj me ashpërsi: arrestime masive, procese politike dhe burgosje të shumta. Shumë veprimtarë u dërguan në burgje të rënda të ish-Jugosllavisë, ndër to edhe në burgun famëkeq të Nish, ku kushtet çnjerëzore synonin të thyenin vullnetin e tyre.
Në ato vite nuk u dënuan vetëm individë.
U goditën edhe familjet e tyre.
U stigmatizuan publikisht si familje “irredentistësh” dhe “nacionalistësh”.
Prandaj historia e vitit 1981 nuk është vetëm historia e demonstratave.
Ajo është edhe historia e burgjeve politike.
Në qelitë e ftohta të burgjeve jugosllave u ruajt një frymë rezistence morale dhe intelektuale. Librat, shkrimet dhe kujtimet e atyre viteve dëshmojnë se ideja e lirisë nuk mund të mbyllej pas hekurave.
Pikërisht aty u kalit një pjesë e historisë që më vonë do të çonte drejt lirisë.
Nga 1981-shi te shpërbërja e Jugosllavisë
Ngjarjet e vitit 1981 shpesh konsiderohen nga historianët si një nga sinjalet e para të krizës së thellë që do ta përfshinte Jugosllavinë. Sistemi federativ, i ndërtuar mbi balanca të brishta politike dhe etnike, nuk arriti t’i menaxhonte kërkesat legjitime të popujve për më shumë autonomi dhe përfaqësim.
Politikat centralizuese të Beogradit, të mbështetura nga rryma nacionaliste brenda elitës politike serbe, e përshpejtuan këtë krizë. Në vend që të krijohej dialog dhe reformë, shpesh u përdor represioni si mjet politik.
Kjo qasje kontribuoi në thellimin e pakënaqësive dhe në shpërbërjen graduale të federatës jugosllave në vitet që pasuan.
Në këtë kuptim, rrënjët e shtetësisë së Kosovës gjenden edhe në atë pranverë të vitit 1981 dhe në sakrificën e atyre që nuk u përkulën.
Sfida politike në kohën e sotme
Megjithëse Kosova sot është një shtet i pavarur, sfidat politike nuk kanë përfunduar. Në planin e brendshëm, vendi përballet me probleme të njohura për shumë demokraci të reja: korrupsion, polarizim politik dhe nevojë për reforma institucionale.
Në planin ndërkombëtar, situata globale është gjithnjë e më komplekse. Konfliktet në Ukrainë dhe tensionet në Lindjen e Mesme tregojnë se rendi botëror po kalon në një fazë transformimi.
Në këtë kontekst, vendet e vogla duhet të tregojnë maturi strategjike dhe unitet politik për të mbrojtur interesat e tyre.
Kosova, për të ecur përpara, duhet të ndërtojë institucione më të forta, një ekonomi më të qëndrueshme dhe një diplomaci më aktive.
Nevoja për reflektim dhe ndershmëri historike
Historia e vitit 1981 na kujton se liria nuk është një gjendje e përhershme, por një proces që kërkon angazhim të vazhdueshëm.
Një shoqëri që harron sakrificat e së kaluarës rrezikon të humbasë drejtimin në të ardhmen. Prandaj përkujtimi i atyre ngjarjeve nuk është vetëm një akt historik, por edhe një thirrje për ndershmëri historike.
Sepse historia ka një zakon të vjetër:
ajo gjithmonë i njeh bijtë e vet.
Me kalimin e kohës ajo ndan qartë ata që e përjetuan historinë nga ata që vetëm flasin për të.
Përfundim: një manifest i kujtesës
Pas 45 vitesh, demonstratat e vitit 1981 mbeten një pikë referimi për identitetin politik dhe kombëtar të shqiptarëve në Kosovë.
Ato tregojnë se edhe në rrethana të vështira, kur represioni duket i pakapërcyeshëm, ideja e lirisë mund të mbijetojë dhe të triumfojë.
Pranvera e vitit 1981 nuk ishte vetëm një protestë.
Ajo ishte fillimi i një rruge të gjatë që kaloi nëpër demonstrata, burgje dhe sakrifica.
Ata që e përjetuan atë pranverë e paguan me vitet më të bukura të jetës së tyre.
Por pikërisht kjo sakrificë krijoi themelet e ndërgjegjes që më vonë çoi drejt lirisë.
Sepse historia nuk shkruhet me fjalë të vonuara.
Historia shkruhet me sakrificë, me burg dhe me qëndresë.
Dhe në fund mbetet një pyetje që çdo brez duhet t’ia bëjë vetes:
A dimë ta ruajmë dhe ta zhvillojmë lirinë për të cilën u sakrifikua aq shumë?
Me përkushtim shkruan:
Asllan Dibrani – Luani, ish i burgosur politik dhe dëshmitar i kohëve të rënda të represionit ndaj shqiptarëve. Ky shkrim është një kujtesë për pranverën e vitit 1981 dhe për sakrificën e një brezi që nuk u përkul në rrugën drejt lirisë së Kosovës.
Me poshtë i bashkëngjisë edhe tri poezi me motive nga burgu i Nishit Serbi 1983-1987.
Qelia që nuk e theu shpirtin
Në qelinë e ftohtë ku betoni ishte mur e varr,
ku nata dhe dita nuk kishin më kufi,
ku dritaret e thyera linin borën të hynte brenda,
aty qëndronte një brez që nuk u përkul.
Hekurat rëndonin mbi duar,
fyerjet dhe torturat përpiqeshin të thyenin shpirtin,
por në zemrat tona digjej një dritë
që as errësira nuk mund ta mbulonte.
Në muret e lagura nga dhimbja e viteve
dëgjohej historia e një populli,
një histori që nuk shkruhej me laps e letër,
por me plagë, me qëndresë dhe me besim.
Dhe kur dimri hynte në qeli si një stuhi e ftohtë,
kur bora mbulonte heshtjen e betonit,
ne mbanim në zemër një pranverë
që ende nuk kishte lindur.
Sepse e dinim një të vërtetë të thjeshtë:
prangat mund të lidhin duart,
por nuk mund të lidhin shpirtin.
Dhe kështu në heshtjen e atyre mureve
u rrit një ëndërr më e madhe se frika,
një ëndërr që do të çonte një ditë
drejt dritës së lirisë.
Pranvera erdhi.
Erdhi pas burgjeve, pas sakrificave, pas viteve të gjata.
Sepse historia nuk shkruhet me heshtje.
Historia shkruhet me qëndresë.
Dhe në qelitë e Nishit u mësua një e vërtetë
që koha nuk mund ta fshijë:
Liria mund të vonohet,
por kurrë nuk mund të burgoset.
— Asllan Dibrani – Luani
Prangat nuk e thyen shpirtin
(Motiv nga burgu i Nishit)
Prangat më lidhnin duart si kafshën e plagosur,
zinxhirët kërcisnin në errësirën e qelisë,
dhe betoni i ftohtë më mbante të shtrirë
si një trup që kërkon dritën e humbur.
Hekurat më shtrëngonin mishin,
kockat dridheshin nën peshën e tyre,
por në shpirt digjej një zjarr
që as tortura nuk mund ta shuanin.
Ata mendonin se njeriun e thyen frika,
se dhimbja e bën shpirtin të dorëzohet,
por nuk e njihnin forcën e idealit
që rritej si çelik në zemrat tona.
Në qelitë ku britmat përplaseshin në mure,
ku nata ishte më e gjatë se jeta,
ne ruanim një fjalë të vetme
si një flamur në errësirë:
Liri.
Zinxhirët më rëndonin në kyçe,
gjaku më ngrohte plagët e ftohta,
por mendja ime fluturonte përtej mureve
atje ku një popull priste agimin.
Dhe unë e ndjeva se edhe betoni dridhej,
se edhe hekuri kishte frikë nga shpirti,
sepse një ditë do të vinte ora
kur prangat do të bien si gjethe të thata.
Sepse mund të lidhësh duart e njeriut,
mund ta hedhësh në qelitë më të errëta,
por nuk mund ta burgosësh një ideal
që rritet në zemrën e një kombi.
Dhe kështu, në heshtjen e burgut,
midis prangave dhe zinxhirëve,
ne kalitëm një besim më të fortë se hekuri:
Se liria lind edhe nga dhimbja.
Se qëndresa është më e fortë se frika.
Se një popull që zgjohet nuk mund të mposhtet.
— Asllan Dibrani – Luani
(Motiv nga burgu i Nishit)
Kujtesë nga qelitë e Nishit
(poezi)
Aty ku betoni s’kishte mëshirë
dhe dritarja e thyer sillte acarin,
unë numëroja netët me plagë në trup
dhe me një dritë të fshehtë në zemër.
Prangat më lidhnin si kafshë të egër,
zinxhirët më kërcisnin në kyçe,
hekuri shtrëngonte mishin tim
deri sa kockat të dridheshin nga dhimbja.
Kujtoj acarin që hynte në qeli,
kujtoj batanijet e vjetra të kujave,
të rënda si dimri mbi supet tona,
por të pafuqishme për të mbuluar plagët.
Kujtoj barbarinë e milicëve,
zërat e tyre të ashpër në korridore,
kërcitjen e kërbaçit në ajër
dhe hijet që binin mbi trupin tim.
Gjaku më rridhte mbi plagë,
si një kujtesë e gjallë e dhimbjes,
por edhe si një dëshmi
se ende isha gjallë.
Kujtoj thyerjen e kockave të mia,
kujtoj trupin tim të dobësuar,
si një hije që endet në errësirë,
si një fantazmë që kërkon dritën.
Por edhe në atë errësirë të rëndë
një mendim nuk u shua kurrë:
se ideali është më i fortë se hekuri,
dhe qëndresa më e fortë se frika.
Sepse prangat mund të lidhin duart,
mund të plagosin mishin e njeriut,
por nuk mund të burgosin një shpirt
që beson në liri.
Dhe kështu, nga ato qeli të ftohta
ku betoni mbante kujtesën e dhimbjes,
lindi një besim që as koha nuk e shuan:
se edhe nga plagët më të rënda
mund të lindë një pranverë.
— Asllan Dibrani – Luani
(kujtesë nga qelitë e burgut të Nishit)
