Në vitin 1886, artisti Walter Crane krijoi një hartë që u bë shumë e rëndësishme në botën anglishtfolëse. Harta e tij “Imperial Federation Map” paraqiste territoret e Perandorisë Britanike me ngjyrë rozë, të rrethuara nga ilustrime të popujve të kolonizuar dhe me parulla si “Liri, vëllazëri, federatë”. Por Karen Barkey, sociologe në Bard College që studion funksionimin e perandorive, propozon një përkufizim tjetër: “Perandoria,” thotë ajo, “nënkupton dallim, pabarazi dhe hierarki.”
Gjatë mijëra viteve të historisë njerëzore, perandoritë kanë marrë forma të ndryshme: nga ato të lashta tokësore, te perandoritë koloniale si ajo britanike, deri te forma moderne të “perandorive financiare” që nuk kërkojnë shumë territor. Për të përcaktuar cilat janë më të mëdhatë, duhet parë se çfarë po matet.
1. Perandoria Britanike (sipas sipërfaqes totale)
Duke filluar nga shekulli i 16-të, Britania ndoqi Spanjën dhe Portugalinë në Epokën e Zbulimeve, duke krijuar koloni në Amerikë, Afrikë dhe Azi. Rreth vitit 1840, ajo e kaloi Perandorinë Ruse si perandorinë më të madhe sipas sipërfaqes. Nga mesi i shekullit XIX, kishte kaluar edhe Perandorinë Mongole.
Në vitet 1920, Perandoria Britanike kontrollonte rreth 13.7 milionë milje katrorë, afërsisht një e katërta e tokës në botë. Ajo ishte gjithashtu e vetmja që kontrolloi një kontinent të tërë: Australinë. Sipas Barkey-t, këto perandori koloniale europiane dalloheshin për madhësinë, shtrirjen dhe ndikimin e thellë mbi kulturat e kolonizuara.
2. Perandoria Mongole (sipas vazhdimësisë territoriale)
E krijuar rreth vitit 1206 nga Genghis Khan, kjo perandori bashkoi fiset nomade dhe u zgjerua me shpejtësi përgjatë Rrugës së Mëndafshit, duke lidhur Kinën, Lindjen e Mesme dhe Europën.
Në kulmin e saj, në fund të shekullit XIII, ajo shtrihej në rreth 15 milionë kilometra e katrorë. Brenda saj mund të udhëtoje me kalë nga Europa Qendrore deri në Detin e Japonisë, ose nga Siberia në nënkontinentin indian. Ajo solli një periudhë stabiliteti dhe shkëmbimi kulturor që zgjati rreth një shekull.
3. Dinastia Qing (sipas pjesës së popullsisë botërore)
Dinastia Qing (1636–1912), dinastia e fundit perandorake e Kinës, sundoi pjesën më të madhe të njerëzimit në histori. Rreth vitit 1800, ajo kishte nën kontroll mbi 330 milionë njerëz, rreth 37% të popullsisë botërore.
4. Egjipti i Lashtë (sipas jetëgjatësisë)
Sipas studiuesit Rein Taagepera, që analizoi perandoritë sipas madhësisë dhe kohëzgjatjes, Egjipti i Lashtë rezulton me ndikimin më të madh historik.
Megjithëse relativisht i vogël, ai kishte një stabilitet të jashtëzakonshëm kulturor dhe politik, duke zgjatur rreth 3000 vjet (3100–30 p.e.s.). Sipas analizës së tij, ishte perandoria më e madhe në botë për rreth 1300 vjet.
5. Perandoria Romake (sipas trashëgimisë kulturore)
Kur dinastia e fundit egjiptiane ra, ajo u pushtua nga Perandoria Romake. Edhe pse nuk ishte më e madhja apo më jetëgjata, ndikimi i saj është i jashtëzakonshëm.
Nga një republikë në gadishullin italian, ajo u zgjerua rreth Deti Mesdhe dhe më tej në Europë dhe Azi të Vogël. Edhe pas rënies në Perëndim, vazhdoi si Perandoria Bizantine deri në vitin 1453.
Rrugët romake dhe administrata e saj ndihmuan përhapjen e kulturës dhe të Krishterimit. Sot, rreth 150 vende përdorin sisteme juridike që rrjedhin nga Roma, dhe gjuhë si spanjishtja dhe frëngjishtja vijnë nga latinishtja.
6. Perandoria Osmane (sipas përshtatshmërisë)
Perandoria Osmane (rreth 1300–1922) ishte e suksesshme për shkak të aftësisë për t’u përshtatur. Ajo sundohej nga myslimanë në atë që sot është Turqia, por përfshinte shumë grupe fetare dhe kulturore në tre kontinente.
Sipas Barkey-t, perandoritë nuk kanë kontroll të plotë dhe varen nga elitat lokale, tregtarët dhe organizatat për të ruajtur pushtetin. Sistemi osman i mileteve u lejonte komuniteteve fetare të menaxhonin çështjet e tyre të brendshme, duke u dhënë njëfarë autonomie, edhe pse jo barazi të plotë.
Këto shembuj tregojnë se “madhësia” e një perandorie mund të matet në mënyra të ndryshme: territor, popullsi, kohëzgjatje, ndikim kulturor apo aftësi për t’u përshtatur.
