Lufta është ferr. Por lufta është edhe gjeometri. Dhe gjeometria mund të jetë mjaft e bukur. Shembuj të qartë të këtij paradoksi shqetësues janë të ashtuquajturat fortesa yll që u përhapën në gjithë Europën e Rilindjes.
Të parë nga lart, këto fortifikime me bastione ngjajnë me diagrame zbukuruese të ndërlikuara, ose ndoshta edhe me mandala të shenjta. Megjithatë, bukuria e tyre si flokë bore nuk ishte e qëllimshme. Ato ishin makina lufte, të zhvilluara nga një përpjekje matematikore për të zgjidhur një problem praktik ushtarak: si të mbrohej një ushtri apo një qytet nga artileria armike.
Themel për teorinë e fortifikimeve ishte traktati i Jean Errard-it i vitit 1594, La fortification réduicte en art et démonstrée, ku matematikani dhe inxhinieri francez përdori gjeometrinë për të formalizuar arkitekturën ushtarake, duke ndihmuar që ndërtimi i fortesave të kalonte nga një zanat tradicional në një disiplinë të mbështetur në matematikë.
Fortesat yll që pasuan (të quajtura kështu për shkak të daljeve të shumta të fortifikuara) zgjidhën një krizë teknologjike. Kështjellat mesjetare, të ndërtuara për t’u rezistuar shkallëve, katapultave dhe makinave të rrethimit, nuk mund t’i përballonin artileritë me barut, risia kryesore ushtarake e shekullit XV. Një top mund të shkatërronte lehtësisht mure vertikale guri që kishin qëndruar të pathyeshme për shekuj.
Inxhinierët ushtarakë nisën të ndërtonin mure më të ulëta e më të trasha, të mbështetura me dhe, e u përpoqën të eliminonin zonat e verbra duke ndërtuar bastione këndore, daljet e përmendura më sipër. Fortifikimet yll nisën në Itali, u përsosën në Francë (sidomos nga Vauban-i produktiv) dhe dominuan skenën ushtarake europiane gjatë gjithë shekujve XVII dhe XVIII, duke u dhënë qyteteve strategjike dhe peizazheve të Europës një pamje arkitekturore karakteristike.
Pavarësisht sofistikimit të tyre, fortesat yll u bënë përfundimisht të vjetruara, të mposhtura nga i njëjti problem që dikur kishin zgjidhur. Përparimet teknologjike, si predhat shpërthyese dhe topat me tyta të vijëzuara, rritën ndjeshëm rrezen dhe fuqinë shkatërruese të artilerisë, duke i bërë bastionet gjithnjë e më pak efektive. Për më tepër, strategjia ushtarake u zhvendos nga mbrojtjet statike drejt ushtrive fushore shumë më të lëvizshme.
Në shekullin XIX, fortesat yll e humbën funksionin e tyre ushtarak. Shumë prej tyre u çmontuan për t’u hapur rrugë qyteteve që dikur mbronin, të cilat u zgjeruan përtej mureve historike. Ironikisht, sapo u çliruan nga roli i tyre thjesht ushtarak, fortesat yll zbuluan vlerën e tyre estetike. Për këtë arsye, shumë prej këtyre formave gjeometrike të peizazhit u ruajtën si monumente ose u shndërruan në parqe.
Edhe pse bukuria e fortesave yll nuk kishte lidhje me qëllimin e tyre (dikur) ushtarak, ajo nuk është as misterioze dhe as rastësore: lind pikërisht nga respektimi i rreptë i logjikës gjeometrike. Simetria, përsëritja dhe ekuilibri radial janë parime që duken natyrshëm të këndshme për perceptimin njerëzor. Kur inxhinierët ushtarakë i ndoqën këto parime për arsye praktike, ata pa dashje krijuan struktura që rezonojnë me të njëjtën harmoni matematikore si arti dhe arkitektura e Rilindjes.
Ne nuk ndërtojmë më fortesa yll, por bukuria aksidentale vazhdon të lindë nga dizajni racional, qoftë te avionët, të projektuar për aerodinamikë; te urat, të ndërtuara për të rezistuar, apo edhe te rrjetet digjitale, të krijuara për efikasitet.
Ose, për ta përmbledhur me sa më pak fjalë: bukuria është një veti që lind natyrshëm nga dizajni racional. Ndërtues praktikë ushtarakë si Errard dhe të ngjashmit e tij pa dyshim do ta kishin vlerësuar përmbledhjen e shkurtër të kësaj ideje.
