Pikëpyetjet mbi mënyrën si po transformohet Tirana dhe Shqipëria

Në historitë e arkitekturës moderne, Shqipëria spikat. Në një farë mënyre, është një histori Hirushjeje: një diktaturë komuniste që, pas rënies së saj në vitin 1992, pothuajse rrëshqiti drejt luftës civile. Ndërsa situata u stabilizua, njerëzit filluan ta vinin re Shqipërinë – fqinjin po aq të bukur dhe ende “të pazbuluar” të Kroacisë – dhe flukset e turistëve dhe investimeve nisën të rriteshin, ndërsa rritja e PBB-së qëndroi rreth 4% si në vitin 2024, ashtu edhe në 2025. Zhvillimet e reja kanë transformuar kryeqytetin, Tiranën, si edhe destinacionet bregdetare, përfshirë Durrësin, Vlorën dhe Sarandën.

Një pjesë e rëndësishme e këtij transformimi ka qenë angazhimi i një liste të pazakontë studiosh arkitekturore të nivelit të lartë, të cilat po riformësojnë vendin përmes një vale ndërtesash moderne dhe shpesh shumë të dallueshme.

Kur Wallpaper* foli me Diogo Brito, bashkëthemelues i OODA-s, studios arkitekturore që qëndron pas Bond Tower në Tiranë – një çift kullash me forma të thyera – dhe Hora Vertikale, e përbërë nga volume kubike të zhvendosura në nivele të ndryshme, për artikullin e vitit të kaluar mbi transformimin arkitekturor të vendit, ai vërejti se “po bëhet gjithnjë e më e rrallë të gjesh një arkitekt me ndikim që nuk është i përfshirë në Shqipëri”.

Ky fluks i jashtëzakonshëm dokumentohet në librin e ri të Anneke Abhelakh, The Albanian Files: Freedom and Architecture, botuar nga Lars Müller Publishers. Vëllimi prej 800 faqesh dokumenton praninë e studiove ndërkombëtare të arkitekturës në Shqipëri që prej fillimit të viteve 2000. Në libër paraqiten 60 studio, secila me “dosjen” e saj, ku kombinohen të dhënat dhe materialet vizuale të projekteve me rrëfime në vetën e parë të arkitektëve mbi përvojën e punës në Shqipëri.

Brenda “The Albanian Files”

Dosja e Stefano Boeri Architetti përshkruan rolin e studios në formësimin e kryeqytetit përmes masterplanit Tirana 2030, një strategji e gjelbër zhvillimi për të gjithë qytetin, si edhe projekte të tjera si Tirana Vertical Forest, një kullë rezidenciale e mbuluar me bimësi, dhe Blloku Cube, një ndërtesë me përdorim të përzier dhe formë kubike.

MVRDV flet për Downtown One, një kullë, fasada “e pikseluar” e së cilës është projektuar për t’i ngjarë hartës së Shqipërisë, si dhe për transformimin e Piramidës së Tiranës, një ish-monument i periudhës komuniste, në qendër kulturore dhe teknologjike.

Bofill Taller de Arquitectura paraqet, ndër projekte të tjera, Red Sol Resort, një kompleks me ngjyrë të kuqe të fortë në Rivierën Shqiptare.

Luca Dini Design & Architecture prezanton portofolin e vet të projekteve luksoze rezidenciale dhe të hotelerisë, përfshirë Colosseum 339, të frymëzuar nga arkitektura mesjetare, ndërsa dosja e NOA-s përfshin Puzzle Tirana, një kullë që riinterpreton shtëpitë tradicionale shqiptare me çati të pjerrëta.

Libri trajton gjithashtu një seri projektesh kulturore dhe publike. Bjarke Ingels Group (BIG) flet për projektin e Teatrit të ri Kombëtar të Shqipërisë në Tiranë, ndërsa Kengo Kuma & Associates paraqet Qendrën e Vizitorëve të Parkut Kombëtar të Butrintit, hyrja drejt sitit arkeologjik të Shqipërisë të mbrojtur nga UNESCO.

Në pjesë të tjera të librit paraqiten projekte nga Herzog & de Meuron, Lina Ghotmeh Architecture dhe OMA, mes shumë e shumë studiove të tjera.

Pas fasadës

Megjithatë, fytyra e re dhe shkëlqyese e Shqipërisë tregon vetëm gjysmën e historisë.

Protestat e fundit, të transmetuara edhe ndërkombëtarisht, u përqendruan fillimisht te projektet e propozuara të turizmit luksoz përgjatë bregdetit jugor, përfshirë zhvillimin në ishullin e Sazanit, të lidhur me Jared Kushner, dhëndrin e Donald Trump. Më pas, protestat janë zgjeruar në një pakënaqësi më të gjerë ndaj qeverisë së kryeministrit Edi Rama dhe asaj që kritikët e konsiderojnë si favorizim të investitorëve të pasur për të fituar akses në toka me vlerë në Shqipëri.

Në këtë sfond, The Albanian Files është kthyer në mënyrë të papritur në një pikë përplasjeje.

I konceptuar si një kronikë e transformimit arkitekturor të Shqipërisë, libri ka nxitur në vend të kësaj pyetje mbi mënyrën se si është organizuar ky transformim. Tirana Times e ka paraqitur atë si një dokument politik zbulues, duke argumentuar se kontribuuesit në libër ekspozojnë pa dashje një model zhvillimi të bazuar më pak në procedura konkurruese dhe konsultim publik dhe më shumë në akses të drejtpërdrejtë te kryeministri.

Kundërshtarët argumentojnë se përfshirja e arkitektëve me famë ndërkombëtare i jep legjitimitet reputacional bumit të ndërtimit, duke lënë në hije pyetje më të thella se kush përfiton në fund prej tij.

Duhet theksuar se protestat kanë edhe një dimension partiak. Kreu i opozitës, Sali Berisha, ka shfrytëzuar zemërimin publik duke akuzuar qeverinë Rama për korrupsion, por Berisha – kryeministër i Shqipërisë gjatë viteve të trazuara 1990 – ka edhe vetë një histori politike të debatueshme.

Lëvizja më e re, veçanërisht mes të rinjve dhe ambientalistëve, kuptohet më mirë si një lëvizje përgjithësisht kundër establishmentit, e cila sfidon sistemin e konsoliduar dypartiak të Shqipërisë dhe jo thjesht qeverinë Rama.

Në The Albanian Files, disa arkitektë përshkruajnë se janë kontaktuar personalisht nga kryeministri.

Chris Precht, i Studio Precht, thotë se kontakti i parë erdhi përmes një mesazhi në Instagram, ku pyetej nëse “do të ishte i interesuar të punonte në Shqipëri”.

Alejandro Aravena, i Elemental, kujton se Rama e kontaktoi me telefon “duke e pyetur nëse mund të vinte në Tiranë për të diskutuar mundësinë e një projekti”, ndërsa Sam Chermayeff Office tregon për një telefonatë natën vonë, ku iu tha se “‘Edi’ do ta telefononte”, pas së cilës “studioja e tij u ftua të realizonte dy projekte në Tiranë”.

Në një pjesë tjetër, një letër e hapur drejtuar Ramës nga Reinier de Graaf i OMA-s shprehet në mënyrë satirike se “…profesioni ynë do të përfitonte jashtëzakonisht shumë nëse vendi nuk do të zhvillonte më kurrë zgjedhje dhe nëse ju… thjesht do të vazhdonit si president përjetë – ndoshta edhe si Mbret”.

Kryeministri, i cili ka shkruar parathënien e librit, e ka mbrojtur fragmentin si një ironi të dukshme. Por në një vend të shenjuar nga kujtimet e diktaturës, batuta ka rezultuar e debatueshme.

Shkrimtari dhe aktivisti Fatos Lubonja ka ndihmuar në organizimin e një grupi prej rreth 600 personash që po shqyrtojnë librin, ndërsa avokatët raportohet se po përgatisin një kallëzim në Strukturën e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, SPAK.

Veçmas, qytetarët që protestojnë kundër një investimi të planifikuar në zonën e Zvërnecit ia kanë dorëzuar gjithashtu librin SPAK-ut.

Transformimi i Shqipërisë është njëkohësisht i jashtëzakonshëm dhe kompleks. Mbërritja e disa prej studiove më të njohura në botë i ka dhënë vendit një identitet të ri, ndërsa përmasat dhe shpejtësia e zhvillimit kanë ngritur pyetje më të gjera mbi planifikimin dhe pushtetin.

Kronika e Abhelakh është një dokument i vlefshëm i një vendi që po përjeton një transformim të thellë fizik, por ajo tregon gjithashtu se historia arkitekturore e Shqipërisë nuk ka të bëjë vetëm me ndërtesa mbresëlënëse: ajo lidhet edhe me pyetjen se kush vendos se si do të duket e ardhmja e Shqipërisë./ Wallpaper.com