Në kulturën shqiptare, vdekja nuk shihet vetëm si mbyllje e jetës biologjike, por si hyrje në një cikël ritesh që nderojnë të ndjerin dhe mbajnë familjen në këmbë. Mes tyre, “të dyzetat” mbeten një gur i fortë i kujtesës: një traditë që i bashkon myslimanët, ortodoksët dhe katolikët në një emërues të përbashkët, shpesh përtej kufijve të dogmës.
Më e vjetër se vetë fetë
Etnologët dhe studiuesit e traditës vërejnë se kulti i vdekjes te shqiptarët është më i hershëm se fetë monoteiste që praktikohen sot. Që nga vaji dhe mbyllja e zisë, deri te drekat përkujtimore, ritet mortore janë shenja të një kodi të lashtë zakonor që ka mbijetuar shekujve. Në këtë logjikë, nderimi i “mysafirit” – edhe kur ai i përket botës së përtejme – është i shenjtë, ndërsa dita e 40-të ka shënuar historikisht mbylljen e zisë së rëndë dhe rikthimin e familjes në jetën shoqërore.
Por si e shpjegojnë sot këtë rit besimet që shqiptarët përqafojnë?
Perspektiva islame: Mes “bidatit” dhe traditës popullore
Për një pjesë të madhe të shqiptarëve myslimanë, “të dyzetat” janë të pandashme nga zakoni. Megjithatë, teologjia islame e trajton ndryshe dhe debati mes klerikëve dhe praktikës popullore mbetet i hapur.
Në burimet bazë të Islamit (Kurani dhe Suneti) nuk gjendet një urdhër apo praktikë e posaçme që përkujtimi të lidhet fiks me ditën e 40-të. Islami nxit lutjet dhe lëmoshën për të ndjerin në çdo kohë, pa i kufizuar ato në data të caktuara. Prandaj, shumë teologë e konsiderojnë këtë praktikë si bidat (risi në fe) ose si huazim kulturor.
Sidoqoftë, pavarësisht mungesës së bazës së drejtpërdrejtë teologjike, “të dyzetat” janë shkrirë në atë që shpesh quhet islami popullor në Evropën Juglindore: një moment për t’u mbledhur, për të kënduar Kuran dhe për të bërë lutje (dua), në harmoni me traditën vendase të mikpritjes dhe nderimit.
Perspektiva e krishterë: Doktrinë dhe simbolikë
Në krishterim – veçanërisht në traditën ortodokse – lidhja me ditën e 40-të është më e theksuar dhe më e strukturuar teologjikisht.
Për besimtarët ortodoksë, kjo ditë lidhet me Ngjitjen e Krishtit në qiell (40 ditë pas Ringjalljes). Sipas traditës, besohet se në ditën e 40-të shpirti i të ndjerit paraqitet para Zotit për gjykimin e përkohshëm, ndaj shërbesat fetare marrin peshë të veçantë. Edhe në traditën katolike mbahen mesha përkujtimore, shpesh ditën e 30-të ose të 40-të, duke respektuar liturgjinë dhe zakonet lokale.
Përfundim: Një urë mes brezave
Fakti që familjet shqiptare – edhe ato që kanë ndërruar besim ndër shekuj, apo që nuk e praktikojnë fenë në mënyrë strikte – vazhdojnë ta ruajnë këtë rit, tregon forcën e identitetit kulturor.
Kur shtrohet dreka e të dyzetave, familja nuk kryen vetëm një akt fetar: ajo mban një besë të vjetër ndaj gjakut të vet dhe ndaj kujtesës. Është dëshmi se te shqiptarët, ritet e të parëve kanë qenë “shtrati” ku janë vendosur besimet e mëvonshme, duke krijuar një bashkëjetesë të veçantë mes asaj që thotë libri i shenjtë dhe asaj që thotë tradita.
