Në vitet e fundit, Shqipëria po përjeton një dramë demografike që po e transformon thellësisht peizazhin rural të vendit, duke e bërë braktisjen e fshatrave jo thjesht një statistikë, por një histori të dhimbshme të humbjes dhe pasigurise. Imagjinoni fshatra malorë si ato në Veri apo Jug, ku dikur jehonte zhurma e fëmijëve dhe puna në ara, tani të heshtura, me shtëpi të braktisura dhe vetëm të moshuar që presin fundin e ditës.
Sipas Censusit të 2023 dhe të dhënave të Eurostat-it për 2025, popullsia e Shqipërisë ka rënë në rreth 2.36 milionë banorë, me një tkurrje vjetore prej 1.2%, çka është dhe norma më e lartë në rajon.
Kjo rënie është më e theksuar në zonat rurale, ku shpopullimi ka arritur nivele kritike, ku disa fshatra janë plotësisht të zbrazur, ndërsa mbi 500 fshatra kanë më pak se 10 banorë.
Ky fenomen nuk është i rastësishëm, por rezultat i një spiraleje vicioze që është përshpejtuar në 2021-2025, ku lindshmëria e ulët dhe emigrimi masiv jashtë vendit po thithin bazën e popullsisë, duke krijuar paqëndrueshmëri ekonomike dhe duke penguar çdo shans për zhvillim të qëndrueshëm.
Le të fillojmë me lindshmërinë, e cila ka arritur nivele alarmuese në vitet e fundit.
Në 2024, norma e fertilitetit ra në 1.53 fëmijë për grua, ndërsa në 2025-n ra edhe më poshtë, bie më tej në 1.52, pak si shumë nën nivelin e zëvendësimit të popullsisë prej 2.1. Kjo përkthehet në më pak se 22,000 lindje në 2024 dhe 2025, me rënie dramatike nga vitet e mëparshme. Projeksionet e OKB-së tregojnë se deri në 2050-n, numri do të përgjysmohet në 10-11,000 lindje vjetore.
Shkaqet janë të ndryshme, por kryesisht lidhet me të rinjtë, sidomos në zonat rurale, të cilët po shtyjnë ose po heqin dorë nga krijimi i familjes për shkak të pasigurisë ekonomike, kostove të larta të rritjes së fëmijëve dhe mungesës së shërbimeve bazë si kopshte apo spitale pranë.
Në 2025, raporti i varësisë së të rinjve ra lehtë në 23.8%, por plakja e popullsisë po përshpejtohet, me moshën mesatare që arrin 43-44 vjeç. Kjo ulje e lindjeve në 2024-2025 nuk është vetëm një numër, pasi ajo po lë pas një “gjeneratë të humbur” në fshatra, ku shkollat po mbyllen për mungesë nxënësish, duke e bërë jetesën aty edhe më të pamundur për familjet e mbetura.
Por lindshmëria e ulët nuk është shkaku i vetëm, pasi ajo lidhet ngushtë me emigrimin masiv jashtë vendit, i cili po thith fuqinë punëtore dhe po e dobëson themelet e ekonomisë rurale.
Në 2024-2025, rreth 50,000 shqiptarë emigruan, kryesisht të rinj të moshës 19-40 vjeç, drejt Italisë, Gjermanisë apo Britanisë së Madhe. Sipas të dhënave të INSTAT-it dhe Bankës Botërore, 1.6 milionë shqiptarë jetojnë jashtë, duke përfaqësuar gati gjysmën e popullsisë globale shqiptare, dhe kjo ka rezultuar në një humbje neto të 40% të popullsisë që nga 1990-ta. Në zonat rurale, kjo ikje është katastrofike, sepse të rinjtë që largohen për paga më të larta dhe jetë më të mirë lënë pas vetëm të moshuar që nuk mund të punojnë tokën.
Si rrjedhojë, bujqësia familjare po shuhet përvit pasi fermat e vogla nuk janë fitimprurëse, nga kostot e larta të lëndëve të para dhe mungesa e teknologjisë, duke çuar në rënie të prodhimit bujqësor dhe në rritje të importit të ushqimeve.
Efektet e kësaj spiraleje janë shkatërruese për ekonominë dhe qëndrueshmërinë e ekonomisë. Emigrimi po kontribuon në një humbje vjetore të rritjes së PBB-së prej 0.2-0.4 pikë përqindjeje në 2024-2050, duke e bërë Shqipërinë një nga ekonomitë më të ekspozuara në Evropë.
Popullsia në tkurrje po krijon mungesa të forta të fuqisë punëtore, duke rritur presionin mbi financat publike me më pak kontribuues në pensione dhe shëndetësi, ndërsa varësia nga flukset e parave nga jashtë (remitanca dhe hyrje të tjera informale) arrin deri në 8% të PBB-së në 2024-2025. Megjithatë, këto flukse monetare shpesh shpenzohen për konsum bazë dhe për blerje pasuri të paluajtshme dhe mallra konsumi, duke krijuar një varësi të paqëndrueshme, pasi nuk shkojnë për investime në prodhim dhe bujqësi.
Në zonat rurale, kjo do të thotë më pak investime në bujqësi apo agroturizëm, cikël që ushqen më shumë emigrim.
Projeksionet e OKB-së tregojnë se deri në 2050, popullsia do të bjerë me 19.5% (shih tabelën), duke invertuar piramidën demografike dhe duke e bërë zhvillimin e qëndrueshëm pothuajse të pamundur pa reforma radikale.
Për ta ndalur këtë rrjedhë, nevojiten veprime urgjente që të shkojnë përtej subvencioneve të përkohshme.
Duhet rritja e mbështetjes për bujqësinë moderne dhe agroturizmin, siç parashikon Strategjia e Zhvillimit Rural, por me zbatim më agresiv.
Ofrimi i stimujve për të rinjtë me kredi të favorshme për startupe rurale, trajnime dhe infrastrukturë dixhitale mund të frenojë emigrimin edhe pse ka pak gjasa që të jetë masivisht e zbatueshme, për arsye sa kulture dhe informaliteti, por edhe korrupsioni dhe qasje drejt aktiviteteve me kthim të shpejtë fitimi në sektorin e shërbimeve.
Politikat pronatale, si mbështetje financiare për familjet e reja dhe përmirësimi i shërbimeve shëndetësore në fshat, janë thelbësore për të rritur lindshmërinë, por duket se janë fragmentare dhe të shkëputura duke e detyruar qeverinë të ndryshojë qasjet aktuale. Bashkëpunimi me diasporën për investime dhe kthim të njohurive mund të kthejë humbjen në avantazh. Të gjitha këto masa, duhet të jenë pjesë e platformave të bashkëqeverisjes me gjithë aktorët, me objektivin që të mos humbasim jo vetëm fshatrat, por edhe bazën ekonomike të prodhimeve ushqimore dhe blegtorale, për të mos e lënë të ardhmen në duart e një popullsie të plakur dhe të tkurrur./ALTAX
