Nga Gjon Marku
Në historinë e kulturës shqiptare ka figura që, me talentin dhe veprën e tyre, kanë kapërcyer kufijtë e krahinës, qytetit apo kohës ku jetuan, duke u shndërruar në vlera kombëtare. Ndër këto personalitete zë vend të veçantë Roza Anagnostit një nga aktoret më të shquara të teatrit dhe kinematografisë shqiptare. Pak njihet fakti se rrënjët e saj familjare lidhen me Mirditën, krahinë që i ka dhënë Shqipërisë një numër të madh personalitetesh të shquara në fusha të ndryshme të jetës kombëtare.
Roza Anagnosti lindi më 27 tetor 1943 në Shkodër. Familja e saj, me mbiemrin Xhuxha, kishte prejardhje nga Shëngjini i Fanit në Mirditë. Si shumë familje mirditore të vendosura në Shkodër gjatë shekujve XIX dhe XX, edhe familja e saj ruante kujtesën e origjinës, traditave dhe vlerave të trashëguara nga vendlindja e të parëve.
Formimin artistik e mori në Liceun Artistik “Jordan Misja” në Tiranë, institucion që përgatiti breza të tërë artistësh shqiptarë. Talentin e shfaqi herët dhe aktivitetin e saj artistik e nisi në Teatrin “Migjeni” të Shkodrës. Roli i Norës në dramën Nora e Kelmendit të Andrea Skanjetit përbën një nga paraqitjet e para të rëndësishme në skenë.
Nga skena shkodrane ajo kaloi shpejt në qendrën e jetës artistike shqiptare. Debutimi në kinematografi me filmin Detyrë e Posaçme shënoi fillimin e një karriere të gjatë dhe të suksesshme. Më pas interpretoi në filma që tashmë konsiderohen pjesë e fondit klasik të kinemasë shqiptare, si Toka Jonë, Komisari i Dritës, Plagë të Vjetra, Fije që Priten, Mësonjëtorja, Besa e Kuqe dhe shumë të tjerë.
Kulmi i artit të saj interpretues konsiderohet roli i Dafinës në filmin Mësonjëtorja. Përmes këtij personazhi, Roza Anagnosti arriti të krijojë një figurë të pasur psikologjikisht, ku ndërthuren idealizmi, ndjenja njerëzore dhe përkushtimi ndaj dijes. Ky interpretim u vlerësua gjerësisht nga kritika dhe publiku, duke u renditur ndër realizimet më të mira të kinematografisë shqiptare.
Përveç filmit, Roza Anagnosti ka dhënë një kontribut të rëndësishëm në teatër. Në skenën e Teatrit Kombëtar interpretoi dhjetëra role nga dramaturgjia shqiptare dhe ajo botërore. Loja e saj karakterizohej nga natyrshmëria, ndjeshmëria emocionale dhe aftësia për të depërtuar në botën shpirtërore të personazheve.
Nëse analizojmë figurën e saj në një këndvështrim më të gjerë kulturor, vërejmë se shumë prej roleve të saj mishërojnë virtyte që tradita shqiptare, e veçanërisht ajo e trevave veriore, i ka çmuar ndër shekuj: dinjitetin, qëndresën morale, ndershmërinë dhe besnikërinë ndaj vlerave njerëzore. Këto tipare e bëjnë figurën e saj të afërt me universin kulturor prej të cilit rrjedh familja e saj.
Për kontributin e jashtëzakonshëm në artin shqiptar, Roza Anagnosti është nderuar me titullin “Artiste e Merituar” dhe më vonë me titullin “Mjeshtër i Madh”. Veprimtaria e saj shumëvjeçare e ka bërë atë një nga figurat më të respektuara të kulturës shqiptare.
Për Mirditën, Roza Anagnosti mbetet një dëshmi e qartë se kjo krahinë nuk ka dhënë vetëm prijës, klerikë, luftëtarë e studiues, por edhe artistë të shquar që kanë pasuruar jetën shpirtërore të kombit shqiptar. Në panteonin e personaliteteve me origjinë mirditore, emri i saj zë një vend nderi.
