Ka letra që tregojnë më shumë për një regjim sesa dhjetëra libra historie. Një e tillë është letra që Zef Çoku i dërgoi Enver Hoxhës nga internimi në Troshan, më 2 maj 1968. Është rrëfimi i një njeriu që nuk kërkon privilegje, por vetëm të mos dënohet për mbiemrin që mban.
Zef Çoku ishte djali i Ded Çokut dhe nipi i atdhetarit e luftëtarit të pavarësisë Gjeto Çoku. Një familje që kishte dhënë kontribut në luftërat për çlirimin e Shqipërisë dhe kishte luftuar përkrah Bajram Currit dhe patriotëve të tjerë kundër Perandorisë Osmane. Megjithatë, vetëm pak dekada më vonë, pasardhësit e saj do të shpalleshin armiq nga regjimi komunist.
Dokumentet arkivore hedhin dritë mbi këtë histori tragjike.
Në letrën drejtuar Enver Hoxhës, Zef Çoku nuk flet si kundërshtar politik. Ai nuk sulmon sistemin dhe as kërkon ta sfidojë atë. Përkundrazi, përpiqet me çdo rresht të bindë udhëheqësin komunist se është besnik ndaj Shqipërisë dhe se internimi i tij është një padrejtësi.
Ai kujton historinë e familjes së vet. Babai, Ded Çoku, kishte luftuar për pavarësinë kombëtare, kishte marrë pjesë në kryengritjet kundër Perandorisë Osmane dhe kishte qenë bashkëluftëtar i Bajram Currit, Gjeto Çokut dhe patriotëve të tjerë të kohës. Pikërisht kjo trashëgimi patriotike e bën edhe më të rëndë fatin që regjimi rezervoi për pasardhësit e tyre.
Në letër, Zef Çoku rendit një nga një arsyet pse besonte se nuk e meritonte internimin. Shkruan se kishte punuar gjithë jetën me ndershmëri, kishte studiuar, ishte kualifikuar si elektricist, ishte vlerësuar në profesion dhe nuk kishte pasur asnjë njollë në biografinë e tij personale. Ai nuk kërkon mëshirë. Kërkon vetëm që të gjykohet për atë që kishte bërë vetë dhe jo për historinë e familjes së tij.
Por në Shqipërinë e asaj kohe kjo nuk mjaftonte.
Një dokument tjetër, i hartuar nga Ministria e Punëve të Brendshme dhe i dërguar Komitetit Qendror të PPSH-së, shpjegon arsyet e internimit. Aty nuk përmendet ndonjë veprim i Zef Çokut. Përkundrazi, justifikimi mbështetet te biografia familjare: babai i tij cilësohej “armik” dhe “kriminel lufte”, ndërsa familja etiketohej si “kulake”. Vetë dokumenti pranon se masa e internimit lidhej me këtë trashëgimi.
Kështu, një njeri që përpiqej t’i provonte regjimit se ishte qytetar i ndershëm dhe punëtor, mbeti i dënuar jo për atë që kishte bërë, por për atë që kishte qenë i ati.
Këto dokumente nuk dëshmojnë vetëm dramën e një familjeje. Ato tregojnë logjikën mbi të cilën funksiononte diktatura: individi nuk gjykohej për veprimet e tij, por për biografinë që trashëgonte.
Brezi i gjyshit kishte luftuar për të krijuar shtetin shqiptar. Brezi i të birit u internua nga ai shtet.
Ky është një nga paradokset më të dhimbshme të historisë sonë. Shumë prej familjeve që kishin sakrifikuar për pavarësinë dhe shtetformimin e Shqipërisë u shpallën më pas “armike”, ndërsa bijtë dhe nipërit e tyre u dënuan jo për fajet e tyre, por për mbiemrin që mbanin.
Historia e Zef Çokut nuk është vetëm historia e një letre të dërguar Enver Hoxhës. Është historia e një Shqipërie ku biografia kishte më shumë peshë se drejtësia dhe ku trashëgimia patriotike, në vend që të nderohej, u kthye në shkak për internim dhe persekutim./vna
