Në vjeshtën e vitit 1963, Shqipëria ishte një nga vendet më të izoluara në botë. Marrëdhëniet me Bashkimin Sovjetik ishin prishur, vendi jetonte me bindjen se ishte i rrethuar nga armiq dhe çdo i huaj që hynte në territorin shqiptar shihej me dyshim. Në këtë klimë paranoje, edhe një turist mund të përfundonte në dosjet e Sigurimit të Shtetit.
Pikërisht në këtë atmosferë, kryeministri i kohës, Mehmet Shehu, i dërgoi një relacion Enver Hoxhës ku propozonte ndërprerjen e kontratës së Albturistit me agjencinë turistike gjermane Ostturist. Në pamje të parë arsyeja dukej administrative, por dokumentet tregojnë një histori krejt tjetër.
Sipas Ministrisë së Punëve të Brendshme, gjashtë turistë të ardhur në Shqipëri përmes kësaj agjencie nuk ishin vizitorë të zakonshëm. Ata konsideroheshin agjentë të shërbimeve sekrete perëndimore, të dërguar në Shqipëri për të mbledhur informacione dhe për të zhvilluar propagandë kundër regjimit komunist.
Akuza tingëllon e rëndë. Por kur lexon dokumentin, kupton se “provat” mbi të cilat mbështetej ky përfundim nuk ishin sekrete ushtarake, dokumente të vjedhura apo fotografi të objekteve strategjike.
Përkundrazi.
Ajo që kishte alarmuar udhëheqjen komuniste ishin artikujt që këta turistë kishin botuar pasi ishin kthyer në vendet e tyre.
Në raport përmenden emra si Harry Man, James Cameron, David Floyd, Rozela Karl, Carlo Brillorelli dhe Marino Bruno, autorë librash dhe reportazhesh që e përshkruanin Shqipërinë në një mënyrë krejt të ndryshme nga propaganda zyrtare.
Në këto shkrime, Shqipëria nuk paraqitej si “kopshti socialist” që pretendonte regjimi, por si një vend i prapambetur, me varfëri të dukshme, kushte primitive jetese dhe mungesë zhvillimi ekonomik e kulturor.
Artikujt flisnin për fëmijë që lypnin bukë, për intelektualë e shkrimtarë të paraqitur në mënyrë tallëse dhe për një vend ku mundësitë për arsimim e zhvillim profesional viheshin seriozisht në dyshim.
Madje, një nga simbolet që përsëritej në këto reportazhe ishte biçikleta. Për autorët e huaj ajo ishte mjeti kryesor i transportit në Shqipëri dhe një tregues i varfërisë së përgjithshme, ndërsa zotërimi i një automjeti konsiderohej luks i rrallë. Në artikuj Shqipëria përshkruhej gjithashtu si një vend i izoluar, politikisht i paqëndrueshëm dhe i shkëputur nga ritmi i zhvillimit të pjesës tjetër të Europës.
Për regjimin, këto nuk ishin thjesht përshtypje udhëtimi.
Në logjikën e Sigurimit të Shtetit, askush nuk mund të shkruante në këtë mënyrë për Shqipërinë pa qenë pjesë e një misioni të organizuar. Për këtë arsye, gjashtë turistët e ardhur përmes Ostturistit u trajtuan si pjesëtarë të një operacioni spiunazhi, ndërsa vetë agjencia u cilësua si një mbulesë e shërbimeve sekrete perëndimore.
Në relacionin që Mehmet Shehu i paraqiti Enver Hoxhës propozohej ndërprerja e menjëhershme e kontratës me Ostturistin. Zyrtarisht do të përdorej si argument mosrespektimi i detyrimeve kontraktore, por dokumentet tregojnë se arsyeja e vërtetë ishte krejt tjetër: regjimi nuk pranonte që të huajt të tregonin jashtë kufijve një Shqipëri ndryshe nga ajo që përshkruante propaganda.
Lexuar sot, më shumë se gjashtë dekada më vonë, ky episod është një ilustrim domethënës i mënyrës se si funksiononte sistemi komunist. Problemi nuk ishte vetëm frika nga spiunazhi. Problemi ishte frika nga realiteti. Në vend që të kundërshtonte me fakte atë që shkruanin turistët, regjimi zgjodhi t’i shpallte ata agjentë.
Në Shqipërinë e vitit 1963, një reportazh kritik mund të kishte të njëjtën peshë sa një raport i shërbimeve sekrete. Dhe mes pranimit të së vërtetës dhe akuzës për spiunazh, pushteti zgjidhte gjithmonë të dytën./vna
