Shqipëria pritet të kalojë nga 61 në 46 bashki, përmes konsolidimit të 28 bashkive ekzistuese në 13 njësi më të mëdha, një ndryshim që do të eliminojë 15 aparate administrative. Ky është propozimi i mazhorancës për reformën e re administrativo-territoriale. Efikasiteti fiskal dhe ulja e kostove janë ndër argumentet kryesore të projektligjit, por relacioni që shoqëron nismën nuk jep një vlerë të përgjithshme në lekë se sa do t’i kursejë buxhetit harta e re.
Sipas dokumentit, në territoret që nuk kanë më një masë të mjaftueshme demografike dhe ekonomike, kostot fikse të administratës arrijnë deri në dyfishin e mesatares për banor. Eliminimi i 15 aparateve paralele pritet, sipas hartuesve, të çlirojë fonde që mund të zhvendosen drejt shërbimeve dhe investimeve.
Megjithatë, kursimi nuk do të vijë domosdoshmërisht nga largimi në masë i punonjësve. Projektligji parashikon që gjatë ristrukturimit t’i jepet përparësi rialokimit të personelit drejt shërbimeve territoriale, sporteleve të integruara dhe strukturave të qyteteve përbërëse, në vend të largimeve, ndërsa gjatë tranzicionit garantohet vazhdimësia e pagave dhe marrëdhënieve të punës.
Nisma është depozituar në Kuvend nga një grup deputetësh dhe mbështetet në raportin e Komisionit të Posaçëm Parlamentar për Reformën Administrativo-Territoriale. Sipas relacionit, 28 bashkitë e përfshira do të konsolidohen në 13 bashki, duke e ulur numrin kombëtar në 46.
Bashkitë e vogla kanë dyfish staf për banor
Sipas relacionit, një nga argumentet më të forta ekonomike të reformës është diferenca e kostos së administratës sipas madhësisë së bashkisë. Bashkitë e vogla kanë mesatarisht 26 punonjës bashkiakë për 1.000 banorë, kundrejt 16 në bashkitë e mesme dhe vetëm 13 në bashkitë e mëdha. Pra, në raport me popullsinë, aparati i bashkive të vogla është rreth dy herë më i madh se ai i njësive të mëdha.
Në të njëjtën kohë, njësitë e vogla kanë më pak mundësi për të mbajtur staf të specializuar dhe për të ofruar shërbime komplekse. Raporti thekson se madhësia nuk është faktori i vetëm që përcakton eficiencën, pasi ndikojnë edhe autonomia fiskale, pozicioni gjeografik, burimet njerëzore dhe qartësia e kompetencave.
42 bashki nuk mbulojnë as gjysmën e funksioneve
Problemi nuk lidhet vetëm me numrin e punonjësve. Sipas analizës që mbështet projektligjin, bashkitë financojnë dhe ushtrojnë mesatarisht vetëm 15,8 nga 34 funksione të matshme, ose 46,3% të tyre. Në 42 bashki mbulohen më pak se gjysma e funksioneve, ndërsa vetëm pesë arrijnë të mbulojnë 24 ose më shumë.
Diferenca sipas madhësisë është e dukshme: bashkitë me më pak se 10 mijë banorë mbulojnë mesatarisht 12,8 funksione, ndërsa ato me 50–150 mijë banorë arrijnë në 21,3. Raporti evidenton probleme në funksione si administrimi i pyjeve, ujitja dhe kullimi, arsimi parashkollor dhe mbrojtja nga zjarri.
47 bashki prodhojnë secila më pak se 1% të të ardhurave vendore
Argumenti tjetër është hendeku shumë i madh financiar mes bashkive. 47 bashki gjenerojnë secila më pak se 1% të të ardhurave të veta vendore në shkallë vendi, ndërsa Tirana e vetme realizon rreth 39% të totalit.
Sipas relacionit, një pjesë e konsiderueshme e njësive mbeten strukturalisht të varura nga transfertat e buxhetit qendror, çka kufizon autonominë e tyre financiare dhe mundësinë për të financuar funksionet që u cakton ligji.
Shqipëria ka 15,2% më pak banorë, gjysma jeton në vetëm shtatë bashki
Ndryshimet demografike janë një tjetër shtyllë e argumentimit për hartën e re. Censi 2023 regjistroi 2.402.113 banorë, 15,2% më pak se në vitin 2011, ndërsa mosha mesatare u rrit nga 35,3 në 42,5 vjeç dhe raporti i varësisë së të moshuarve pothuajse u dyfishua.
Në të njëjtën kohë, gati gjysma e popullsisë së vendit jeton tashmë në vetëm shtatë bashki, ndërsa një pjesë e zonave malore po përballen me plakje dhe tkurrje të vazhdueshme. Sipas relacionit, kjo do të thotë se baza demografike mbi të cilën u ndërtua harta territoriale e vitit 2014 ka ndryshuar ndjeshëm.
Bashkitë më të mëdha shihen si kusht për fondet e BE-së
Projektligji e lidh konsolidimin edhe me procesin e integrimit evropian. Relacioni argumenton se rreth 70% e legjislacionit të BE-së zbatohet në nivel vendor dhe se njësi me kapacitete më të mëdha administrative dhe teknike janë më të afta të përthithin fondet IPA dhe, në të ardhmen, fondet e kohezionit.
Sipas të njëjtit argumentim, bashkimi duhet t’u japë territoreve më të vogla akses në staf teknik, zyra projektesh, tregje dhe kapacitete investuese që ato nuk arrijnë t’i sigurojnë veçmas.
Ish-bashkitë mbeten “qytete”, por pa buxhet të veçantë
Harta e re nuk parashikon zhdukjen e emrave dhe njësive të brendshme të territoreve që bashkohen. Projektligji propozon strukturën Bashki – Qytet -Njësi Administrative, me gjithsej 71 qytete dhe 387 njësi administrative, ndërsa 20 bashki do të kenë më shumë se një qytet.
Ish-bashkitë që konsolidohen do të vazhdojnë si qytete përbërëse të bashkisë së re, me territorin dhe njësitë e tyre administrative, një nënkryetar të emëruar nga kryetari i bashkisë dhe përfaqësim proporcional në këshillin bashkiak. Por bashkia e zgjeruar do të mbetet njësia e vetme e vetëqeverisjes, me një kryetar, një këshill, një administratë dhe një buxhet.
Në këtë mënyrë, argumenti që shoqëron reformën është se më pak bashki duhet të nënkuptojnë administratë më eficiente, bazë më të madhe financiare dhe kapacitet më të lartë për shërbime, ndërsa struktura e qyteteve synon të ruajë përfaqësimin e territoreve që humbin statusin e bashkisë. Nëse projektligji miratohet, zgjedhjet vendore të vitit 2027 do të zhvillohen mbi hartën e re me 46 bashki./ekofin.al
