Një banane e ngjitur në mur me shirit ngjitës mund të duket si një shaka, por për artistin italian Maurizio Cattelan ajo u shndërrua në një nga veprat më të diskutuara të artit bashkëkohor.
“Comedian”, e prezantuar për herë të parë në Art Basel Miami Beach në vitin 2019, shkaktoi menjëherë reagime të forta. Disa e cilësuan si një tallje me botën e artit, ndërsa të tjerë e panë si një koment mbi vlerën, tregun dhe mënyrën se si përcaktohet se çfarë konsiderohet art.
Në ditën e prezantimit, dy edicione të veprës u shitën për nga 120 mijë dollarë secili. Edicioni i tretë dhe i fundit u shit pak ditë më vonë për 150 mijë dollarë.
Blerësit nuk merrnin thjesht një banane dhe një copë shirit ngjitës. Ata merrnin një certifikatë autenticiteti dhe udhëzime se si duhej ekspozuar vepra, përfshirë edhe zëvendësimin periodik të bananes.
Vepra u kthye shumë shpejt në një fenomen viral. Vizitorët e fotografuan, rrjetet sociale u mbushën me reagime dhe “Comedian” u bë objekt debatesh për vlerën estetike dhe intelektuale të artit bashkëkohor.
Por historia e saj është shumë më e ndërlikuar sesa duket në pamje të parë.
Një traditë e vjetër provokimi
Cattelan është i njohur për veprat provokuese dhe për përdorimin e humorit si mënyrë për të sfiduar institucionet, autoritetin dhe vetë botën e artit.
Vepra të tjera të tij, si “La Nona Ora”, ku Papa Gjon Pali II paraqitet i goditur nga një meteor, apo “Him”, që paraqet një fëmijë në gjunjë me fytyrën e Adolf Hitlerit, kanë shkaktuar debate të mëdha.
Qasja e tij lidhet me një traditë të gjatë artistike, ku provokimi dhe polemika janë përdorur për të tërhequr vëmendjen dhe për të sfiduar normat e kohës.
Edhe artistë si Caravaggio, J.M.W. Turner, Édouard Manet dhe Paul Cézanne u përballën me kritika dhe kundërshtime për qasjet e tyre novatore.
Cattelan, megjithatë, e ka çuar këtë strategji në një drejtim tjetër: ai përdor objekte dhe situata që kuptohen menjëherë nga publiku, duke i shndërruar ato në mjete satire.
Pse pikërisht një banane?
Banania nuk është një zgjedhje krejtësisht e rastësishme. Ajo është përdorur më herët nga artistë të ndryshëm, përfshirë Giorgio de Chirico, Andy Warhol dhe Guerrilla Girls.
Gigi Buffon zbulon të ardhmen e tij: “Ose është një ndjenjë, ose një projekt magjepsës”
Në rastin e Cattelan, objekti lidhet edhe me traditën e “readymade”-it, ku një objekt i zakonshëm nga jeta e përditshme paraqitet si vepër arti.
Kjo traditë u bë e famshme në fillim të shekullit XX falë Marcel Duchamp, i cili ekspozoi objekte të zakonshme si rrota biçiklete, mbajtëse shishesh dhe një uturak si art.
Në këtë kuptim, “Comedian” nuk shpiku idenë e përdorimit të një objekti të zakonshëm për të sfiduar përkufizimin e artit. Përkundrazi, Cattelan e vendosi këtë ide në një formë të thjeshtë, humoristike dhe jashtëzakonisht të aftë për të tërhequr vëmendjen.
Nga 120 mijë në 6.24 milionë dollarë
Fama e veprës ndikoi edhe në vlerën e saj në treg.
Në vitin 2024, një nga tre edicionet e “Comedian” u shit në ankand për 6.24 milionë dollarë, duke shkaktuar një tjetër valë reagimesh dhe debatesh mbi çmimet marramendëse të artit bashkëkohor.
Ironia qëndron pikërisht këtu: një banane që kushton disa dollarë mund të jetë pjesë e një vepre arti me vlerë miliona dollarë, ndërsa certifikata dhe koncepti pas saj janë ato që përcaktojnë vlerën artistike.
Në fund, “Comedian” mund të shihet si një shaka, një provokim ose një kritikë ndaj tregut të artit. Por suksesi i saj tregon diçka të rëndësishme: ndonjëherë, në botën e artit, vetë debati që shkakton një vepër mund të bëhet pjesë e veprës.
Dhe ndoshta pikërisht kjo është ajo që Maurizio Cattelan synonte që në fillim.
