Më shumë se 4000 vjet më parë, Enheduanna, kryepriftëresha e perëndisë sumere të Hënës dhe vajza e një mbreti, punonte mbi një pllakë balte sa pëllëmba e dorës. Me një kunj shkrimi prej kallami në dorë, ajo ishte dëbuar nga tempulli ku jetonte nga një udhëheqës rebel që kundërshtonte sundimin perandorak të familjes së saj. Edhe pse ishte në mërgim dhe e frikësuar, Enheduanna nuk ishte aspak e pafuqishme: besohej se fjalët e saj mund të ndikonin te perënditë.
Në shkrimet e saj, Enheduanna iu lut perëndeshës së saj mbrojtëse, Inannës, hyjnisë mesopotame të dashurisë, luftës dhe ndryshimit, që ta shpëtonte nga mërgimi dhe ta kthente në pozitën që i takonte. Ajo kishte kaluar gjithë jetën duke kompozuar himne, të njohura në të gjithë Perandorinë Akadiane për fuqinë që besohej se kishin për të ndikuar te forcat hyjnore. Vepra që rezultoi prej kësaj besohet të jetë shkrimi më i hershëm që mund t’i atribuohet një autori me emër, ekzistenca e të cilit konfirmohet nga të dhënat arkeologjike.
Një princeshë, një priftëreshë, një poete
Enheduanna jetoi rreth vitit 2300 para Krishtit në Perandorinë Akadiane, një shtet i sapo-bashkuar me rreth 35 qytet-shtete, të pushtuara nga babai i saj, Sargoni i Akadit. Sargoni e kuptonte fuqinë politike të besimit fetar dhe pa një mundësi për ta lidhur familjen e tij me institucionin e fuqishëm të kryepriftëreshave të perëndisë së Hënës, Nanna, në Ur. Kryepriftëreshat kontrollonin tempullin e perëndisë, si edhe pasuri të jashtëzakonshme: toka, tufa bagëtish, punishte dhe qindra punëtorë. Si bashkëshorte tokësore e Nannas, kryepriftëresha kishte një pushtet të madh teologjik dhe ndodhej në një pozitë unike për ta ndikuar perëndinë me fjalët e saj dhe për t’u përcjellë njerëzve vullnetin hyjnor.
Pas emërimit në tempullin e Nannas, asaj iu dha emri Enheduanna, që do të thotë “kryepriftëresha, stolia e qiellit”. Ajo shërbeu për të paktën 30 vjet dhe ndoshta më shumë se 50, gjatë sundimit të katër mbretërve, duke shërbyer si një mbështetje e fortë për dinastinë e familjes së saj. Të paktën tri nga veprat e saj letrare kanë mbijetuar në një masë të konsiderueshme. Shumica e të dhënave vijnë nga pllaka balte të gjetura në shkollat e shkruesve të Babilonisë së Vjetër, që funksionuan midis viteve 1800 dhe 1600 para Krishtit, kur himnet e saj konsideroheshin pjesë e domosdoshme e programit mësimor. Kopja më e vonë e veprës së saj daton në shekullin XIV para Krishtit, që do të thotë se fjalët e saj u studiuan për të paktën një mijë vjet pas vdekjes së saj.
A i shkroi vërtet ajo?
Disa studiues debatojnë nëse poezitë që kanë mbijetuar e ruajnë me saktësi zërin e Enheduannës. Meqë kopjet datojnë disa shekuj pas vdekjes së saj, akademikët kanë ngritur pyetjen nëse ato ruajnë vërtet shkrimet e saj apo nëse janë fjalë të krijuara më vonë nën emrin e saj tashmë të famshëm. Alhena Gadotti nga Universiteti Towson argumenton se poezitë u formësuan nga redaktorë të mëvonshëm, njësoj si veprat legjendare që i atribuohen Sargonit, jo si dëshmi të veprimeve reale, por si rrëfime të ndërtuara mbi kujtesën.
Të tjerë e mbrojnë fuqishëm autorësinë e saj. Zainab Bahrani nga Universiteti Columbia këmbëngul: “Kemi një rast ku një grua është regjistruar qartë si autore dhe nuk duhet ta rishkruajmë të dhënën historike vetëm për ta përshtatur me paragjykimet tona.” Ajo vëren se shkrimet e mbretit Shulgi të Urit, të ruajtura gjithashtu në kopje të Babilonisë së Vjetër, rrallë përballen me të njëjtin nivel dyshimi. Asiriologu Sophus Helle shton se hendeku i gjatë mes jetës së Enheduannës dhe kopjeve që kanë mbijetuar nuk është aq problematik sa mund të duket. Shumica e poezisë sumere na ka ardhur vetëm përmes kopjeve të mëvonshme të shkruesve, sepse veprat letrare kryesisht këndoheshin dhe mësoheshin përmendësh, në vend që të hidheshin në shkrim.
Vetë himnet
Vepra e saj më e kopjuar, “Mbretëresha e të gjitha fuqive kozmike”, ndërthur disa zhanre: autobiografi, vajtim ritual, proces gjyqësor dhe himn lufte, të gjitha në një krijim të fuqishëm. Ajo nis duke lartësuar Inannën si një perëndeshë me fuqi të frikshme, përpara se të zbulojë krizën personale të Enheduannës. “Unë jam Enheduanna, jam kryepriftëresha”, shkruan ajo. “Mbajta shportën e blatimeve, këndova himnet e gëzimit. Tani më sjellin dhurata mortore, a nuk jam më gjallë? Shkova drejt dritës, por drita më dogji. Shkova drejt hijes, por ajo ishte mbuluar nga stuhitë.”
Përballë dëbimit nga udhëheqësi rebel Lugal-Ane, ajo i kërkon Inannës të shkatërrojë armiqtë e saj: “Le ta dinë se ti shtyp çdo rebel… Le ta dinë se ti i bluan kafkat në pluhur.” Në himn, Inanna bindet, rebeli mposhtet dhe Enheduanna kthehet triumfuese. Po, është poezi fetare, por njëkohësisht edhe propagandë politike e menduar me kujdes, që paralajmëronte se ata që ngriheshin kundër dinastisë së Sargonit do të përballeshin me ndëshkimin hyjnor.
Vepra e dytë madhore e saj lavdëron natyrën paradoksale të Inannës. E treta, “Himnet e tempujve”, përmbledh 42 himne kushtuar tempujve në të gjithë perandorinë, një lloj udhërrëfyesi i lashtë pelegrinazhi që kremtonte arritjet shpirtërore të perandorisë. Ajo e përshkruan veten si “endësja e kësaj pllake” dhe thekson origjinalitetin e saj: “Mbreti im! Ka lindur diçka që nuk kishte lindur më parë.”
Një trashëgimi që vazhdon
Ekzistenca e Enheduannës si person real historik nuk vihet në dyshim. Gërmimet në Ur zbuluan shtëpinë e saj brenda tempullit të perëndisë së Hënës, ndërsa një disk i gdhendur prej alabastre e paraqet atë duke qëndruar më lart se burrat përreth saj dhe duke drejtuar një rit blatimi. Mbishkrimi i saj ruan vetë renditjen që ajo u jepte titujve të saj: “priftëresha e Nannas, bashkëshortja e Nannas, vajza e Sargonit, mbretit të botës”.
Ndoshta trashëgimia e saj më e madhe qëndron pikërisht në faktin se ajo e shënoi veten si autore, duke vendosur pa frikë emrin e saj mbi veprat që krijoi. Kryepriftëreshat që erdhën pas saj bënë të njëjtën gjë. Më shumë se katër mijë vjet më vonë, zëri i Enheduannës vazhdon të dëgjohet përtej shekujve: “Unë jam Enheduanna.”
