“Mustainat” misterioze të Arabisë, struktura gjigante të ndërtuara me gurë të lirshëm të grumbulluar në mure mbi kodra dhe zona të larta shkretinore, janë mbetjet e një feje të lashtë që u përhap në të gjithë rajonin rreth 7000 vjet më parë, sipas një studimi. Hulumtimi zbuloi ngjashmëri midis vendeve të ndryshme në llojin e flijimeve të kafshëve të kryera në mustatilë. Këto struktura janë më të vjetra se Stonehenge me më shumë se 2000 vjet, çka sugjeron se njerëzit që i ndërtuan kishin besime të përbashkëta rituale.
Këto rrethime të çuditshme janë shpesh në formë drejtkëndëshi, “mustatil” në arabisht do të thotë drejtkëndësh, dhe mijëra prej tyre janë identifikuar në të gjithë Arabinë Saudite. Mustatilët ndryshojnë në përmasa, por zakonisht janë gjigantë: disa shtrihen në një gjatësi prej më shumë se 580 metrash. Shumica kanë një oborr të gjatë me një ose më shumë hyrje në njërin skaj. Siç vëren Art Newspaper, shumë prej këtyre dhomave përmbajnë gurë të vendosur vertikalisht.
Studimet tregojnë se ato kanë një planimetri të veçantë, me platforma gurësh të grumbulluar përgjatë secilit skaj të shkurtër të drejtkëndëshit gjigant, të lidhura në kënde të drejta me anët e gjata përmes mureve të ulëta. Me kalimin e kohës, strukturat prej guri janë shembur pjesërisht, ndaj muret dhe platformat tani janë vetëm disa metra të larta. Ato rrethojnë oborre me shkëmbinj të ekspozuar në sipërfaqe, të cilët duket se kanë qenë bosh.
Si ndryshonin nga kurthet e shkretëtirës?
Mustatilët u ndërtuan me gurë të lirshëm, në të njëjtën mënyrë si shumë prej kurtheve të shkretëtirës të rajonit, të cilat ekspertët mendojnë se ishin kurthe parahistorike për tufa kafshësh të egra. Por mustatilët janë shumë të ndryshëm nga kurthet e shtrira në sipërfaqe të mëdha, thotë arkeologu Huw Groucutt nga Universiteti i Maltës.
“Kurthet e shkretëtirës dhe mustatilët kanë forma krejt të ndryshme”, shpjegon ai. “Ato duken qartësisht të dallueshme nga njëra-tjetra.”
Banorët vendas me siguri kishin dijeni për shumë prej mustatilëve, por ato u regjistruan zyrtarisht për herë të parë në vitet 1970, gjatë vëzhgimeve ajrore në Arabinë Saudite. Natyra e tyre vërtet e çuditshme u zbulua vetëm më vonë, gjatë studimeve arkeologjike nga afër.
Dëshmi për rituale të përbashkëta
Një studim i shtatorit 2026 shqyrtoi 28 mustatilë pranë qytetit shkretinor Al-Thamad, në rajonin Harrat Khaybar, një zonë e lartë bazaltike e formuar nga fusha të lashta llave, rreth 120 km në veri të Medinës. Studiuesit i krahasuan ato me mustatilët e studiuar më parë në rajonin AlUla, rreth 190 km në veriperëndim.
Gjetja kryesore ishte se çdo mustatil përmbante dhoma në njërën prej platformave, ku ndodheshin mbetje të të njëjtit lloj flijimi. Flijimet përbëheshin nga kokat e prera të kafshëve me brirë, zakonisht bagëti shtëpiake, por ndonjëherë edhe dhi ose gazela të egra, pa nofullat e poshtme apo pjesë të tjera të trupit.
Kjo tregon se në çdo mustatil zhvilloheshin të njëjtat rituale, thotë arkeologia Melissa Kennedy nga Universiteti i Sidneit në Australi, autorja kryesore e studimit.
“Dëshmia më bindëse për ne se mustatilët përfaqësojnë një praktikë të gjerë dhe kohezive është se, deri tani, në çdo vend kemi gjetur saktësisht të njëjtin lloj materiali”, thotë ajo.
“Ndryshe nga mbetjet ushqimore, të cilat zakonisht përmbajnë një shumëllojshmëri të gjerë elementesh skeletore, këto gjetje përbëhen vetëm nga pjesë të sipërme të kafkës. Ky nivel i lartë përzgjedhjeje tregon fuqishëm se bëhej fjalë për një praktikë të caktuar, të udhëhequr nga një koncept i përbashkët.”
Katër lloje mustatilësh
Ekipi i Kennedy-t identifikoi katër lloje të dallueshme mustatilësh në rajonin Harrat Khaybar, bazuar në vëzhgimet në terren dhe nga ajri. Forma “klasike”, e cila gjendet edhe në AlUla dhe në vende të tjera, ka një hyrje të thjeshtë dhe të ngushtë në rrethim, përmes njërës prej platformave.
Një lloj tjetër ka “tunele të ulëta ku duhet të zvarritesh” përmes njërës prej platformave, të cilat duket se kanë shërbyer si një lloj labirinti për njerëzit që hynin në vend. Një lloj i tretë ka një dhomë ovale dhe shtylla guri brenda platformës së hyrjes. Në llojin e katërt, platforma e hyrjes përkulet nga jashtë, duke krijuar një formë gjysmëhëne.
Studiuesit nuk janë të sigurt se çfarë kuptimi kanë këto ndryshime. Ato mund të lidhen me ngjarje, stinë ose faktorë të tjerë të caktuar, thotë Kennedy.
“Edhe pse mund të mos e mësojmë kurrë me siguri… fakti që shumë prej tyre u ndërtuan në të njëjtën kohë sugjeron se këto zgjedhje stilistike kishin kuptime të veçanta shoqërore ose rituale”, thotë ajo.
Datimi me radiokarbon i mustatilëve të Al-Thamad tregoi gjithashtu se ata ishin rreth 500 vjet më të rinj se mustatilët e AlUla-s në veri. Kennedy thotë se kjo sugjeron që tradita e mustatilëve mund të ketë origjinën në AlUla ose më në veri, përpara se të përhapej drejt jugut.
Arabia ishte shumë më e gjelbër 7000 vjet më parë sesa është sot dhe studiuesit besojnë se rajoni banohej nga njerëz gjysmënomadë, të cilët gjuanin kafshë të egra dhe mbarështonin bagëti të zbutura.
Misteret mbeten
Groucutt thekson se një pjesë e madhe e Arabisë është gjeografikisht e largët dhe ende e studiuar pak, duke i bërë studime të tilla veçanërisht të rëndësishme.
“Kombinimi i metodave që po përdorin, me vëzhgime nga helikopterët, dronët e kështu me radhë… është pikërisht lloji i metodës që na nevojitet”, thotë ai.
Por shumë mistere rreth mustatilëve mbeten ende të pazgjidhura, thotë Groucutt, sepse arkeologjia mund të sigurojë vetëm një “pasqyrë të pjesshme” të aktiviteteve që zhvilloheshin atje.
“Ajo që na intereson është, për shembull, sjellja njerëzore, praktikat shoqërore, gjuhët, sistemet kulturore”, thotë ai, duke shtuar: “jo shumë nga këto gjëra ruhen.”
