Nga adhurimi në Greqinë e lashtë te pikturat që shkaktuan skandale dhe protestat kundër objektivizimit të trupit femëror, historia e Afërditës tregon se si një perëndeshë e dashurisë u bë një nga figurat më të debatuara në historinë e artit.
Për më shumë se tre mijë vjet, Afërdita ka qenë simbol i bukurisë, dashurisë dhe dëshirës njerëzore. Por figura e saj nuk ka frymëzuar vetëm artistë, poetë dhe skulptorë. Ajo ka shkaktuar edhe polemika të ashpra, akuza për imoralitet dhe protesta kundër mënyrës se si trupi i gruas paraqitet në art.
Një artikull i BBC Culture, i shkruar nga Matthew Wilson, rikthen në vëmendje këtë histori përmes ekspozitës Aphrodite: The Making of a Goddess (Afërdita: Krijimi i një perëndeshe), që po mbahet në Muzeun Ashmolean të Oksfordit.
Ekspozita shqyrton se si një figurë mitologjike, që fillimisht përfaqësonte dashurinë, pjellorinë dhe fuqinë krijuese të natyrës, u shndërrua gradualisht në një simbol të seksualitetit femëror, duke ndikuar mënyrën se si shoqëritë e ndryshme e kanë parë trupin e gruas.
Nga mitologjia greke te perëndesha e të gjithë njerëzve
Sipas mitologjisë greke, Afërdita lindi nga shkuma e detit dhe mbërriti në brigjet e Qipros, ku, sipas legjendës, toka lulëzonte nën hapat e saj.
Megjithatë, historia e saj është më e ndërlikuar sesa rrëfimi mitologjik.
Studiuesit i gjurmojnë rrënjët e kultit të Afërditës në Qipron e lashtë, rreth vitit 1200 para erës sonë, me ndikime nga hyjni më të hershme të Lindjes së Mesme, si Ishtari dhe Astarta.
Në atë periudhë, Afërdita nuk përfaqësonte vetëm bukurinë dhe dashurinë romantike. Ajo lidhej edhe me pjellorinë, riprodhimin, natyrën dhe madje me luftën.
Anja Ulbrich, kuratore e ekspozitës në Muzeun Ashmolean, shpjegon për BBC-në se një nga emërtimet e Afërditës ishte Pandemos, që nënkuptonte perëndeshën e të gjithë njerëzve.
Dashuria dhe pjelloria, sipas saj, ishin përvoja universale, që preknin çdo shoqëri, pavarësisht kulturës apo pozitës shoqërore.
Skulptura që ndryshoi historinë e artit
Një nga kthesat më të rëndësishme në historinë e paraqitjes së Afërditës ndodhi rreth vitit 350 para erës sonë.
Skulptori grek Praksiteli krijoi atë që njihet si Afërdita e Knidosit, një vepër që konsiderohet ndër paraqitjet e para monumentale të trupit të zhveshur femëror në skulpturën greke.
Deri atëherë, lakuriqësia në artin grek ishte e lidhur kryesisht me figurat mashkullore, veçanërisht atletët dhe heronjtë.
Por paraqitja e trupit femëror ishte ndryshe.
Ndërsa burrat e zhveshur shfaqeshhin zakonisht me qëndrime krenare dhe heroike, Afërdita e Praksitelit paraqitej në një çast intim, sikur të ishte zënë në befasi gjatë larjes.
Njëra dorë e saj përpiqej të mbulonte trupin, duke krijuar përshtypjen e ndrojtjes dhe cenueshmërisë.
Kjo mënyrë paraqitjeje më vonë u njoh me emrin Venus Pudica, ose Venera modeste.
Sipas interpretimit të paraqitur në BBC, pikërisht ky kombinim i lakuriqësisë, ndrojtjes dhe mundësisë së vështrimit nga kënde të ndryshme e ndryshoi marrëdhënien ndërmjet veprës artistike dhe shikuesit.
Trupi femëror nuk shfaqej më vetëm si simbol i bukurisë hyjnore, por edhe si objekt i dëshirës së atij që e vështronte.
Origjinali i skulpturës së Praksitelit nuk ka mbijetuar, por ndikimi i saj ruhet në shumë kopje romake, ndër të cilat edhe Venera Kapitoline.
Kur bukuria u bë shkak skandali
Ndikimi i Afërditës vazhdoi gjatë Rilindjes Evropiane, kur artistët iu rikthyen skulpturave klasike greke dhe romake.
Piktorë si Sandro Botticelli, Tiziani dhe Rafael Sanzio e përdorën figurën e saj për të trajtuar idealet e bukurisë dhe të trupit njerëzor.
Por këto vepra nuk janë pritur gjithmonë me admirim.
Në vitin 1880, shkrimtari amerikan Mark Twain reagoi ashpër ndaj pikturës së Tizianit Venera e Urbinos, të realizuar në vitin 1534, duke e konsideruar atë jashtëzakonisht të pahijshme.
Një tjetër ngjarje ndodhi në vitin 1914, kur aktivistja britanike për të drejtën e votës së grave, Mary Richardson, sulmoi me një mjet prerës pikturën Venera Rokeby të Diego Velázquezit, në Galerinë Kombëtare të Londrës.
Richardson më vonë shpjegoi se e shqetësonte mënyra se si vizitorët meshkuj e vështronin trupin e gruas në pikturë.
Ngjarja u bë një nga episodet më të njohura të përplasjes ndërmjet artit, moralit publik dhe të drejtave të grave.
Ajo dëshmoi se imazhet artistike mund të shndërrohen edhe në objekt të debatit shoqëror dhe politik.
Nga Botticelli te arti bashkëkohor
Figura e Afërditës vazhdoi të frymëzonte artistë edhe në shekujt pasues.
Nga Rubensi dhe Velázquezi te Édouard Manet, Amedeo Modigliani dhe Yves Klein, paraqitjet e trupit femëror mbartën ndikime të drejtpërdrejta ose të tërthorta nga tradita e krijuar prej Praksitelit.
Piktura e famshme e Botticellit Lindja e Venerës mbetet një nga shembujt më të njohur të kësaj trashëgimie.
Megjithatë, mënyra se si interpretohet Afërdita ka ndryshuar me kalimin e kohës.
Në kulturën bashkëkohore, ajo nuk paraqitet domosdoshmërisht si një figurë pasive, e krijuar për vështrimin e të tjerëve.
Përkundrazi, shpesh përdoret si simbol i vetëbesimit, sensualitetit dhe fuqisë femërore.
Në vitin 2023, këngëtarja Beyoncé u shfaq gjatë një koncerti në një skenografi të frymëzuar nga lindja e Venerës, duke përdorur elemente të ikonografisë klasike.
Edhe artiste të tjera, si Lady Gaga, Kylie Minogue dhe Björk, i janë referuar Afërditës në krijimtarinë e tyre.
A është Afërdita simbol i bukurisë apo i objektivizimit të gruas?
Kjo është një nga pyetjet qendrore që ngre historia e saj.
Nga njëra anë, Afërdita përfaqëson një traditë artistike që ka lartësuar bukurinë njerëzore dhe ka frymëzuar disa nga kryeveprat më të njohura të qytetërimit perëndimor.
Nga ana tjetër, mënyra se si trupi i saj është paraqitur gjatë shekujve ka nxitur diskutime për objektivizimin e grave dhe për rolin e vështrimit mashkullor në art.
Megjithatë, studiuesit theksojnë se figura e Afërditës nuk mund të kufizohet vetëm në njërin prej këtyre interpretimeve.
Ajo ka qenë njëkohësisht perëndeshë e dashurisë, pjellorisë, fuqisë, dëshirës dhe bukurisë.
Ekspozita në Oksford synon pikërisht ta rikthejë këtë shumëllojshmëri kuptimesh, duke treguar se përfytyrimi i sotëm për Afërditën është rezultat i ndryshimeve të gjata kulturore.
Pas më shumë se tre mijë vjetësh, perëndesha e lashtë vazhdon të jetë e pranishme në art, modë, muzikë dhe debatet mbi trupin dhe identitetin femëror.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia e saj mbetet kaq aktuale: sepse mënyra se si një shoqëri e sheh Afërditën tregon shumë edhe për mënyrën se si ajo e kupton bukurinë, seksualitetin dhe pozitën e gruas.
Ekspozita Aphrodite: The Making of a Goddess qëndron e hapur në Muzeun Ashmolean të Oksfordit deri më 11 prill 2027.
