Zombit janë shfaqur në shumë forma në kulturën popullore. Në videoklipin “Thriller” të Michael Jackson-it, kufomat dalin nga varret dhe kërcejnë në mënyrë mbresëlënëse të koordinuar. Në serialin e HBO-së “The Last of Us”, një kërpudhë infekton njerëzit, merr nën kontroll trupat e tyre dhe i kthen në bartës që ndihmojnë në përhapjen e infeksionit. Edhe Planktoni ka provuar të marrë nën kontroll një organizëm tjetër në serialin “Bob Sfungjeri Pantallona Katrori”.
Këta shembuj janë trillime, por të gjithë luajnë me të njëjtën ide shqetësuese: A mundet një organizëm të marrë kontrollin e një tjetri, madje edhe pasi ky i fundit ka vdekur? Në natyrë, përgjigjja nuk është aq dramatike, por disa parazitë dhe kërpudha i afrohen çuditërisht kësaj dukurie.
Si inxhiniere biomjekësore dhe biologe sintetike, kaloj një pjesë të madhe të kohës duke studiuar mënyrën se si sistemet biologjike perceptojnë sinjalet, përpunojnë informacionin dhe ndryshojnë sjelljen. Pikërisht kjo e bën kaq magjepsëse për mua idenë se një organizëm mund të marrë nën kontroll një tjetër.
Disa parazitë dhe kërpudha mund të ndryshojnë sjelljen e një organizmi të gjallë në mënyra që u sjellin përfitime atyre vetë. Ata nuk i rikthejnë të vdekurit në jetë. Përkundrazi, ndërhyjnë në sistemet biologjike që kontrollojnë lëvizjen, motivimin dhe marrjen e vendimeve.
Shembulli më i njohur i një paraziti që ndryshon sjelljen e organizmit ku jeton është kërpudha e quajtur “milingona-zombi”, Ophiocordyceps, e cila frymëzoi edhe serialin “The Last of Us”.
Cikli jetësor i kësaj kërpudhe nis kur sporet e saj bien mbi një milingonë. Ato ngjiten në sipërfaqen e jashtme të trupit dhe më pas depërtojnë përmes saj, duke hyrë brenda organizmit. Pasi futet në trup, kërpudha rritet dhe përhapet ndërkohë që milingona është ende gjallë. Infeksioni mund të zhvillohet për disa javë përpara se të shfaqen ndryshimet më të dukshme në sjelljen e saj.
Në fund, milingona e infektuar largohet nga kolonia dhe nis të endet e të ngjitet në bimësi. Kjo sjellje e largon nga mjedisi i saj i zakonshëm dhe e çon në një vend që favorizon shumimin dhe përhapjen e kërpudhës. Në fazën e fundit të infeksionit, milingona kafshon fort një gjethe, degëz ose sipërfaqe tjetër bimore dhe qëndron e ngjitur aty në atë që studiuesit e quajnë “kapja e vdekjes”. Pasi milingona ngordh, kërpudha konsumon indet e mbetura dhe nxjerr nga trupi i saj një kërcell. Kjo strukturë lëshon spore, të cilat mund të bien mbi milingona të tjera poshtë saj dhe të nisin sërish ciklin.
Si arrin kërpudha ta detyrojë milingonën të sillet në këtë mënyrë? Mund të mendoni se qelizat e kërpudhës depërtojnë në trurin e milingonës dhe marrin kontrollin e tij. Por, çuditërisht, studiuesit që ekzaminuan milingonat e infektuara para ngordhjes zbuluan se kërpudha ishte përhapur gjerësisht në të gjithë trupin dhe përreth fibrave muskulore, por jo brenda trurit. Qelizat e kërpudhës mund të formojnë rrjete rreth muskujve të milingonës. Kjo sugjeron se aftësia për të manipuluar sjelljen mund të përfshijë komunikimin mes kërpudhës dhe disa indeve të organizmit pritës, në vend të kontrollit të drejtpërdrejtë të trurit.
Kapja e vdekjes është një shembull veçanërisht mbresëlënës i mënyrës se si kërpudha mund të manipulojë muskujt e organizmit ku jeton. Muskujt e nofullës së milingonave të infektuara pushtohen gjerësisht nga kërpudha dhe shfaqin shenja të tkurrjes së skajshme. Ka gjithashtu shenja se kërpudha mund të çlirojë molekula pranë këtyre indeve. Megjithatë, neuronet motorike dhe lidhjet mes nervave dhe muskujve mund të mbeten të paprekura. Së bashku, këto gjetje sugjerojnë se kërpudha mund të ndryshojë mekanizmat që kontrollojnë tkurrjen e muskujve, në vend që thjesht t’i shkatërrojë ata.
Shkencëtarët ende nuk e dinë saktësisht se çfarë i bën milingonat të kalojnë nëpër të gjithë këtë proces, nga endja dhe ngjitja deri te kafshimi i sipërfaqes bimore. Studiuesit kanë identifikuar gjene të kërpudhës që lidhen me proteina, toksina dhe përbërës të tjerë që mund të ndikojnë në sinjalizimin kimik të organizmit pritës, por shumë prej këtyre mekanizmave të mundshëm ende nuk janë provuar.
Pikërisht kjo pasiguri e bën këtë sistem kaq magjepsës. Kërpudha nuk duket se aktivizon një buton të vetëm që e kthen milingonën në “zombi”. Përkundrazi, ajo mund të ndryshojë njëkohësisht disa sisteme biologjike, derisa milingona të fillojë të sillet në një mënyrë që i shërben kërpudhës.
Ophiocordyceps nuk është i vetmi organizëm që mund të ndryshojë sjelljen e një organizmi tjetër.
Grerëza smerald, Ampulex compressa, përdor një strategji krejt të ndryshme: Ajo injekton helm në sistemin nervor të një buburreci. Buburreci nuk paralizohet, por bëhet shumë më pak i prirur të lëvizë vetë ose të përpiqet të arratiset. Më pas, grerëza mund ta drejtojë drejt një strofulli dhe të lëshojë një vezë mbi të.
Studiuesit kanë treguar se helmi ul aktivitetin në disa pjesë të sistemit nervor që përfshihen në nisjen e lëvizjes. Me fjalë të tjera, buburreci mund të ecë ende, por dëshira e tij për të lëvizur është ndryshuar.
Krimbat e flokëve shkojnë edhe më tej në manipulimin e sjelljes, duke i çuar organizmat pritës drejt vdekjes. Disa specie infektojnë mantidat ose bulkthat dhe rriten brenda trupit të tyre, ndërkohë që insekti është ende gjallë. Kur krimbi është gati të shumohet, organizmi i infektuar tërhiqet në mënyrë të pazakontë nga drita, gjë që mund ta çojë drejt sipërfaqes së ndritshme të ujit. Insekti futet në ujë, ku krimbi del nga trupi i tij dhe nis fazën tjetër të ciklit jetësor. Për organizmin pritës, i cili nuk di të notojë, kjo sjellje mund të jetë fatale.
Studiuesit ende po përpiqen të kuptojnë saktësisht se si paraziti shkakton këtë ndryshim. Megjithatë, studimet kanë zbuluar ndryshime në proteinat e trurit të organizmit pritës gjatë manipulimit nga paraziti. Në thelb, paraziti duket se merr nën kontroll mekanizmat shqisorë dhe të sjelljes së organizmit për ta drejtuar drejt një vendi ku ai normalisht nuk do të shkonte.
Manipulimi i sjelljes ndodh edhe te gjitarët. Paraziti Toxoplas magondii mund të infektojë shumë kafshë me gjak të ngrohtë, por shumohet te macet.
Ndërsa brejtësit zakonisht shmangin aromën e maceve, ata që janë infektuar nga paraziti mund ta humbasin këtë neveri të natyrshme dhe madje të tërhiqen nga aroma e tyre. Ky ndryshim mund të rrisë mundësinë që brejtësi i infektuar të hahet nga një mace, duke i mundësuar parazitit të përfundojë ciklin e tij jetësor.
Këta shembuj tregojnë pse shprehja “kontroll i mendjes” nuk e përshkruan plotësisht mënyrën se si parazitët manipulojnë organizmat ku jetojnë. Parazitët nuk kanë nevojë të kontrollojnë çdo veprim të organizmit pritës. Atyre mund t’u mjaftojë të ndryshojnë një sjellje kyçe: nëse do të ngjitet, nëse do të largohet duke ecur, nëse do të futet në ujë apo nëse do të shmangë një grabitqar.
Nuk ekziston një buton i vetëm që e kthen një organizëm në “zombi”. Sjellja është rezultat i komunikimit mes sistemit nervor, muskujve dhe indeve të tjera të trupit. Parazitë të ndryshëm kanë evoluar mënyra të ndryshme për të ndërhyrë në këto sisteme.
Pra, biologjia nuk mund të krijojë të vdekur që kërcejnë si në “Thriller” apo njerëz të infektuar si në “The Last of Us”. Por, nëse me zombi kuptojmë një organizëm të gjallë, sjellja normale e të cilit është ndryshuar nga një organizëm tjetër, atëherë natyra ka krijuar tashmë plot të tillë.
Studimi i këtyre zombive të vërtetë mund t’i ndihmojë shkencëtarët të kuptojnë jo vetëm se si parazitët manipulojnë organizmat ku jetojnë, por edhe se si krijohet dhe kontrollohet sjellja normale që në fillim.
