Tregtia e jashtme e Shqipërisë në periudhën 2022–2025 nuk përshkruan një krizë të menjëhershme, por as një histori suksesi të qëndrueshëm. Ajo tregon më shumë për mbylljen graduale të një cikli ekonomik, ku avantazhet mbi të cilat është mbështetur modeli aktual i rritjes po konsumohen, pa u zëvendësuar ende nga burime të reja konkurrueshmërie. Kjo është edhe teza qendrore e analizës së publikuar nga ALTAX mbi tregtinë e jashtme shqiptare në fundin e ciklit 2022–2026.
Kulmi i eksporteve në vitin 2022, kur ato arritën rreth 487 miliardë lekë, u lexua gjerësisht si provë e forcimit të ekonomisë prodhuese. Por sipas analizës, ky nivel ishte kryesisht produkt i faktorëve të jashtëzakonshëm të jashtëm: çmimeve të fryra të energjisë dhe mineraleve, si edhe kërkesës së përkohshme nga tregjet europiane pas krizave globale. Me normalizimin e tregjeve ndërkombëtare, eksportet nisën një trajektore zbritëse të qëndrueshme, duke rënë në rreth 346 miliardë lekë në vitin 2025, çka ekspozon brishtësinë e strukturës eksportuese shqiptare.
Rënia e eksporteve nuk është homogjene, por prek në mënyrë të theksuar sektorët kryesorë. Tekstilet dhe këpucët, shtylla historike e eksporteve shqiptare dhe veçanërisht e lidhur me tregun italian, po shfaqin kufijtë e modelit fason. Rritja e pagave, mungesa e fuqisë punëtore dhe kërkesat më të larta për standarde kanë reduktuar avantazhin e kostos, pa u shoqëruar me një kalim real drejt prodhimit me vlerë të shtuar. Sektori vazhdon të eksportojë volum, por jo vlerë, duke u bërë gjithnjë e më vulnerabël ndaj konkurrencës rajonale dhe zhvendosjes së prodhimit drejt tregjeve më të lira.
Edhe sektorët e tjerë tradicionalë shfaqin dobësi strukturore. Eksportet e mineraleve, lëndëve djegëse dhe energjisë elektrike kanë pësuar një rënie të fortë nga viti 2022 në 2025, duke reflektuar varësinë e lartë nga çmimet globale dhe kushtet hidrike. Në vitet me reshje të favorshme dhe çmime të larta, energjia ndihmon përkohësisht bilancin tregtar; në vitet e thata ose me normalizim çmimesh, ajo kthehet në burim presioni, duke rritur edhe nevojën për importe.
Sektori agro-ushqimor, shpesh i paraqitur si sektor shpëtimtar, rezulton më i qëndrueshëm, por me kufij të qartë. Rritja e eksporteve në disa vite ka qenë kryesisht sasiore dhe e lidhur me kërkesë sezonale apo inflacion rajonal, jo me zgjerim të kapaciteteve përpunuese. Pjesa më e madhe e produkteve mbetet me përpunim minimal dhe vlerë të ulët për njësi, çka e kufizon ndikimin real të këtij sektori në balancimin e tregtisë së jashtme.
Në të njëjtën kohë, bilanci tregtar po përkeqësohet. Deficiti tregtar është zgjeruar nga rreth 434 miliardë lekë në vitin 2023 në mbi 540 miliardë lekë në vitin 2025. Importet, të cilat mbeten të larta dhe relativisht të qëndrueshme, janë mbi 2.5 herë më të mëdha se eksportet. Shqipëria importon kryesisht makineri, ushqime të përpunuara dhe produkte kimike, duke mbushur boshllëqet e një baze prodhuese të ngushtë dhe pak të diversifikuar.
Sipas ALTAX, ky deficit nuk është shenjë krize klasike, por pasqyrë e një modeli ekonomik që konsumon më shumë sesa prodhon. Financimi i tij përmes turizmit dhe remitancave ka garantuar stabilitet afatshkurtër dhe ka mbajtur nën kontroll treguesit makroekonomikë, por ka shtyrë në kohë adresimin e dobësive strukturore. Forcimi i lekut, i nxitur pikërisht nga këto flukse valutore, e bën eksportin më pak konkurrues dhe importin më të lirë, duke e thelluar më tej çekuilibrin.
Parashikimi për vitin 2026 sugjeron vazhdimësi të këtij modeli: eksporte që stabilizohen në nivele më të ulëta, importe të mbështetura nga konsumi i brendshëm dhe një deficit tregtar i menaxhueshëm, por i pandryshuar në thelb. Mesazhi kryesor i analizës është se ekonomia shqiptare nuk po përjeton kolaps, por po sinjalizon fundin e një modeli zhvillimi të bazuar në avantazhe të konsumuar.
Për të dalë nga ky cikël, sipas ALTAX, kërkohet një zhvendosje e qëllimshme drejt eksporteve me vlerë të shtuar, diversifikim sektorial dhe politika industriale aktive që e trajtojnë tranzicionin ekonomik si proces afatgjatë. Pa këtë ndryshim struktural, rritja do të vazhdojë të mbështetet në faktorë të jashtëm dhe do të mbetet e ekspozuar ndaj çdo luhatjeje të cikleve ndërkombëtare.
