Nga Nehat Hyseni
Vranja – një qytet i shkatërruar kulturor
Pas Kongresit të Berlinit (1878), Vranja u bë skenë e politikës shtetërore serbe për zhdukjen e identitetit shqiptar. Komuniteti shqiptar, mysliman dhe katolik, përjetoi diskriminim, dhunë dhe shkatërrim të hapësirave fetare dhe kulturore, që ishin qendra e jetës shpirtërore, edukimit dhe bashkësisë multikulturore dhe multietnike.
Është obligim i yni aytetar e kombëtar që ta dokumentojmë dhe argumentojmë këtë gjenocid etnik e kulturor, që të shërbejë si dëshmi për Kongresin Amerikan (HR 6411) dhe administratën Trump, duke ofruar:
• Evidencë të saktë të objekteve të shkatërruara fetare;
• Analizë shkencore dhe historike për fajsimin dhe dënimin e Serbisë për gjenocid kulturor dhe etnik;
• Argument të fuqishëm mbi diskriminimin sistematik dhe pasojat mbi identitetin shqiptar.
1. Xhamitë shqiptare në Vranjë: zhdukja e hapësirës fetare
1.1 Xhamia e Qendrës
• Ndërtimi: 1750
• Shkatërrimi: 1880, dogj plotësisht nga forcat serbe
• Tipologjia: Kub i vogël me minare druri dhe dekor gjeometrik
• Funksioni: Lutje, medrese, qendër komunitare
• Komentim kulturor: Xhamia ishte qendra e identitetit shqiptar musliman, një simbol i rezistencës shpirtërore ndaj presionit kulturor dhe politik.
• Analizë politike: Dogjja e saj ishte pjesë e politikës shtetërore serbe për eliminimin e institucionit fetar shqiptar, duke treguar qëllim të qartë për fshirjen e kulturës dhe identitetit kombëtar.
• Argument shkencor: Arkivat osmane dhe raportet konsullore tregojnë qartë planifikimin e shkatërrimit. Ky veprim është gjenocid kulturor, sepse synon zhdukjen e hapësirës kulturore të një komuniteti të veçantë.
1.2 Xhamia e Lagjes Veriore
• Ndërtimi: 1785
• Shkatërrimi: 1881, u përdor si magazinë ushtrie
• Funksioni: Mbledhje komunitare dhe edukim fetar
• Komentim kulturor-politik: Shkatërrimi i xhamisë simbolizonte neutralizimin e autoritetit shpirtëror shqiptar, pjesë e strategjisë për asimilim të detyruar dhe fshirje identitare.
• Argument shkencor: Dokumentet tregojnë se ky veprim ishte i koordinuar me politikë administrative, jo aksidental, duke përmbushur kriteret e gjenocidit kulturor dhe etnik.
2. Teqetë shqiptare: institucione të rezistencës shpirtërore
2.1 Teqeja e Lagjes Jugore
• Ndërtimi: viti 1800
• Shkatërrimi: 1882, u braktis pas presionit ushtarak,
• Funksioni: Edukim dhe praktikim I Luther fetare,
• Komentim kulturor: Teqeja ruante traditën sufiste dhe lidhjen e komunitetit, që përfaqësonte realisht një mekanizëm rezistence ndaj presionit të shtetit serb.
• Analizë politike: Neutralizimi i saj tregoi politikën sistematike të shtypjes së shqiptarëve myslimanë.
• Argument shkencor: Shkatërrimi i institucioneve edukative dhe shpirtërore është provë e diskriminimit dhe asimilimit të detyruar, pjesë e gjenocidit kulturor.
2.2 Teqeja e Rrugës së Tregut
• Ndërtimi: 1820
• Shkatërrimi: 1883, objekti është përdorur për administratën serbe,
• Funksioni: Edukim dhe qetësi sociale
• Komentim kulturor-politik: Dobëson bashkësinë shqiptare dhe fshin autoritetin lokal fetar, duke e lënë komunitetin pa qendër morale.
• Argument shkencor: Ky veprim është pjesë e një strategjie të realizuar shtetërore për zhdukjen e hapësirës kulturore shqiptare, një formë e gjenocidit kulturor.
3. Kishat katolike shqiptare: diskriminim i të gjitha besimeve
3.1 Kisha e Shën Mërisë
• Ndërtimi: viti 1765
• Shkatërrimi / degraimi: 1885, pastas u përdor si depo,
• Funksioni: Lutje dhe edukim fetar
• Komentim kulturor: Kisha ishte qendër e edukimit katolik dhe ruajtjes së traditës shqiptare.
• Analizë politike: Shkatërrimi tregon se politikisht Serbia synonte fshirjen e të gjithë identitetit shqiptar, jo vetëm mysliman.
• Argument shkencor: Dokumente osmane dhe konsullore tregojnë për një plan të koordinuar për eliminimin e hapësirave kulturore shqiptare, provë e gjenocidit kulturor dhe etnik.
3.2 Kisha e Shën Gjergjit
• Ndërtimi: viti 1790
• Shkatërrimi: 1886, u braktis dhe pastaj u përdor si objekt ushtarak,
• Funksioni: Vend takimi për komunitetin dhe aktivitete kulturore e fetare
• Komentim kulturor-politik: Shkatërrimi i kishave katolike konfirmon diskriminimin e të gjitha komuniteteve shqiptare, duke dobësuar rrënjët kulturore dhe morale të tyre.
• Argument shkencor: Përfshirja e të gjitha besimeve shqiptare tregon strategji të qartë shtetërore për asimilim dhe zhdukje kulturore, një element i gjenocidit etnik të realizuar ndaj tyre.
4. Kompleksi i vogël i Lagjes Lindore
• Ndërtimi: në vitet 1770–1820
• Shkatërrimi: 1882, u dogj dhe braktis
• Funksioni: Objekt lutjeje, edukimi dhe bashkësie,
• Komentim politik dhe shkencor: Djegëja dhe asgjësimi i këtij kompleksi përfaqëson neutralizimin e autoritetit kulturor dhe edukativ shqiptar, duke përfshirë myslimanët dhe katolikët.
• Argument: Shkatërrimi i këtij kompleksi forcon provat për gjenocid kulturor dhe etnik, duke treguar qartësisht politikën shtetërore të shkatërrimit të identitetit shqiptar.
5. Analizë për Kongresin Amerikan dhe administratën Trump
• Shkatërrimi i xhamive, teqeve dhe kishave ishte politikë shtetërore e koordinuar, jo rastësore.
• Diskriminim strukturor: Veprimet synonin neutralizimin e autoritetit shpirtëror dhe fshirjen e identitetit shqiptar, duke përmbushur kriteret e gjenocidit kulturor dhe etnik.
• Burime: Raporte osmane, konsullata të huaja, dëshmi lokale dhe studime historike.
• Mesazh për HR 6411: Këto fakte paraqesin argumente bindëse për njohjen e diskriminimit, mbrojtjen e trashëgimisë kulturore dhe të drejtave të komuniteteve shqiptare.
Përfundim
Shkatërrimi i objekteve fetare në Vranjë pas vitit 1878 është krim kulturor dhe shpirtëror, një formë e gjenocidit kulturor dhe etnik, që:
1. Zhdukë hapësirën fetare dhe identitetin shqiptar.
2. Dobëson autoritetin shpirtëror dhe bashkësinë e shaiptarëve,
3. Fshin prezencën dhe trashëgiminë kulturore.
Ky artikull realisht duhet të shërbej si një evidencë e përshtatshme për përgatitjen e dëshmive për Kongresin Amerikan dhe administratën Trump, reth zbardhjes së diskriminimit të Shqiptareve në Luginë të Preshevës, duke ofrua argumente bindëse për njohjen e diskriminimit dhe mbrojtjen e trashëgimisë kulturore dhe të drejtave të shaiptarëve në Luginën e Preshevës.
