Një zbulim i rëndësishëm arkeologjik është bërë në Republikën Çeke, ku studiuesit kanë identifikuar nën toka të kultivuara një numër të madh tumash varrimi neolitike, të cilat datojnë më shumë se 5,000 vite më parë. Falë përdorimit të metodave moderne të teledeteksionit, arkeologët arritën të zbulojnë monumente që kishin mbetur të fshehura për mijëvjeçarë, duke ofruar një pamje të re mbi organizimin dhe jetën shoqërore të komuniteteve prehistorike.
Studimi u publikua në revistën shkencore Archaeological Prospection dhe u realizua nga Instituti i Arkeologjisë në Universitetin e Wrocław, në bashkëpunim me universitete në Pragë, Pilsen dhe Hradec Králové. Për të lokalizuar strukturat, studiuesit përdorën analiza të modeleve të rritjes së të korrave, identifikimin e ndryshimeve minimale në reliev – vetëm disa centimetra – si dhe studime magnetike të tokës, të cilat ndihmuan në zbulimin e strukturës së brendshme të varreve.
Në total u identifikuan rreth 2,900 objekte arkeologjike, të ndara në katër grupe kryesore. Sipas ekspertëve, këto monumente kanë shërbyer si pika ceremoniale në peizazhin e kohës, pasi komunitetet prehistorike ktheheshin tek ato dhe i përdornin për rituale për shekuj me radhë. Zbulimi konfirmon gjithashtu një teori të hershme për organizimin shoqëror të periudhës neolitike: ndarjen e qëllimshme mes vendbanimeve dhe varrezave. Tumat u ndërtuan në kufijtë e vendbanimeve dhe ndodheshin deri në 450 metra larg njëra-tjetrës, duke krijuar një lloj barriere simbolike mes botës së të gjallëve dhe asaj të të vdekurve.
