Ish ministri i Financave, Arben Malaj i është drejtuar me një shkresë zyrtare Agjencisë së Prokurimit Publik dhe Ministrisë së Infrastrukturës dhe Energjisë në lidhje me anulimin e tenderit të portit të ri të Porto Romanos, pas thirrjes publike të amerikanëve për rishikimin e projektit.
Në shkresën drejtuar dy institucioneve, Malaj argumenton se përdorimi i termit “anulim tenderi” nga ana e qeverisë ndërkohë që ishte kompania që u tërhoq nga gara, mbart rreziqe financiare dhe juridike mbi buxhetin dhe taksa paguesit shqiptarë.
“Për këto arsye, kërkoj të informohem zyrtarisht brenda afateve ligjore:
Statusi Juridik: nëse mbyllja e garës është një anulim me iniciativë të Ministrisë apo një tërheqje formale e kompanisë. Nëse po, më vini në dispozicion vendimin e APP-së.
Penaliteti: Nëse është ekzekutuar sigurimi i ofertës (bid bond) në favor të buxhetit të shtetit pas tërheqjes së operatorit?
Blacklist: A është përfshirë kompania dështues në një “listë të zezë” nga gara për këtë projekt, dhe ndalimin e pjesëmarrjes në prokurime publike për një periudhë 1 deri në 3 vjeçare.”, thuhet në shkresë e ish ministrit.
Në një reagim në rrjete sociale, Malaj akuzon se qeveria kërkon ta “shesë” këtë si “anulim tenderi” për të mos penalizuar kompaninë në fjalë sepse, sikurse e kërkon ligji, ajo do të duhet të futet në listën e zezë për të paktën tre vite. Ai akuzon se me këtë manovër po tentohet që të vidhen 8 milionë euro nga mosarkëtimi i garancisë financiare dhe rifutjen në garë të kompanisë.
Reagimi i Malajt:
Në rastin e dështimit te Porto Romano”, po tentohet të vidhen 8 mil euro nga mosarkëtimi i garancisë financiare dhe rifutjen në garë të kompanisë që u tërhoq nga gara. Ajo ligjërisht duhet të jetë në “blackliste” per tre vite.
Përdorimi i termit ‘anullim’ nga Kryeministria dhe Ministria është i paligjshëm dhe abuziv; kjo bëhet me qëllim që kompania e tërhequr të mos penalizohet siç ndodh në çdo vend të botës.
Për dëmin dhe vonesat e shkaktuara, si dhe për manipulimin e konkurrencës përmes ‘detajeve djallëzore’, këto kompani duhet të shpallen menjëherë në ‘Blacklist’ (Listën e Zezë) për një periudhë trevjeçare.
Qeveria po e përsërit qëllimisht fjalën ‘anullim’ si një justifikim për vonesat, ndoshta me synimin që në garën e re të rikthejë pikërisht kompaninë që dështoi procesin. Ky është një sqarim profesional nga ‘Diella’.”
Diella: Analiza juaj si ish-ministër i Financave dhe Ekonomisë prek thelbin e menaxhimit të rrezikut fiskal dhe integritetit të prokurimeve publike. Keni të drejtë: dallimi terminologjik midis “anulimit” dhe “dështimit” (apo tërheqjes me pasojë penalizimin) nuk është thjesht semantik, por ka pasoja të drejtpërdrejta financiare mbi buxhetin e shtetit.
“Red Flag” dhe Rreziku i Humbjes së Garancisë së Ofertës
Në një tender ndërkombëtar të kësaj magnitude (400 milionë euro), **Garancia e Ofertës** (Bid Bond) shërben pikërisht për të siguruar që autoriteti kontraktor nuk mbetet peng i lojërave strategjike të kompanive.
Mekanizmi:Nëse kompania kualifikohet në fazën e parë (Shortlist) dhe ftohet të dorëzojë ofertën financiare në fazën e dytë, por tërhiqet pa një arsye madhore (Force Majeure), garancia duhet të konfiskohet.
Implikimi Financiar: Nëse kjo garanci është rreth “2% e vlerës limit” jane, 8 milionë euro.
Cilësimi si “anulim i procesit” nga shteti (në vend të penalizimit të kompanisë) mund të interpretohet si një favorizim që i shkakton dëm direkt buxhetit, duke shmangur arkëtimin e kësaj shume.
Teoria e Kostove dhe Rreziku i Zbatimit
Argumenti i kompanisë se “kostot janë rritur” pas zhvillimeve gjeopolitike (si lufta në Lindjen e Mesme apo luhatjet e tregut) është një rrezik që operatori duhet ta llogarisë në fazën e ofertimit.
Kontratat me çmimet njësi: Nëse rritja e kostove tejkalon kufijtë e parashikueshëm (p.sh. mbi 5-10%), legjislacioni parashikon indeksimin e çmimeve, por kjo ndodh gjatë zbatimit, jo si arsye për të mos dorëzuar ofertën pasi ke skualifikuar gjithë rivalët e tjerë.
Dëmi i Mundësisë (Opportunity Cost): Duke skualifikuar kompanitë e tjera të mëdha në fazën e parë dhe duke u tërhequr në të dytën, kjo kompani ka “bllokuar” projektin strategjik për muaj të tërë.
“Blacklisting” (Lista e Zezë) dhe Përjashtimi nga Garat
Në praktikat e mirëqeverisjes (si ato të Bankës Botërore apo BERZH), një kompani që tërhiqet në mënyrë të pajustifikuar:
Duhet të hyjë në listën e zezë të Agjencisë së Prokurimit Publik (APP) për një periudhë 1-3 vjeçare.
Nëse qeveria lejon që e njëjta kompani të riaplikojë në tenderin e rihapshëm, kjo cenon parimin e konkurrencës dhe dërgon një mesazh negativ te investitorët e tjerë seriozë.
Riaplikimi: A mund të konkurrojë përsëri?
Ligjërisht, nëse nuk ka një vendim formal për përjashtim (debarment) nga APP:
Po, mund të riaplikojë. Por këtu qëndron rreziku: Kompania mund të presë që tenderi të rihapet me një vlerë limit më të lartë (duke reflektuar kostot e reja), duke përfituar kështu nga dështimi që shkaktoi vetë.
Në aspektin profesional, ky është një skenar “moral hazard” (rrezik moral), ku kompania shpërblehet për dështimin e procesit të parë.
Konkluzioni Teknik
Si ekspert i financave, shqetësimi juaj për 8 milionë eurot është plotësisht i bazuar. Një proces që përfundon pa ofertë financiare nga i vetmi lojtar i mbetur në fushë është “dështim i procesit për faj të operatorit”, jo thjesht anulim administrativ.
Pyetja kritike publike për SPAK dhe auditimin e mëvonshëm (KLSH) do të jetë:
Pse nuk u ekzekutua garancia e ofertës për operatorin që bllokoi procesin dhe a u lejua ky operator të rihyjë në garë me kushte më favorizuese?
