Rreth 2 miliardë vjet më parë, shumë kohë përpara dinosaurëve, por pasi mikrobet kishin shtuar oksigjen në atmosferë, disa reaktorë bërthamorë natyrorë funksiononin thellë nën tokë, në shtresa të pasura me uranium. Me kalimin e kohës dhe lëvizjen e kontinenteve, kjo zonë u bë pjesë e Afrikës Perëndimore. Gjurmët e këtyre reaktorëve janë zbuluar pranë qytetit Oklo në Gabon, i vetmi vend në botë ku janë gjetur të tillë.
Shenja e parë u zbulua në vitin 1972, kur një teknik në Francë vuri re një ndryshim shumë të vogël në mineralet e uraniumit nga Oklo. Ato kishin pak më pak uranium-235 se zakonisht. Kjo tregonte se një pjesë e materialit ishte “djegur”, sikur të kishte kaluar nëpër një reaksion bërthamor. Meqë mineralet ishin shumë të vjetra, kjo do të thoshte se reaktorët kishin qenë natyrorë.
Shkencëtarët besojnë se në atë zonë kanë ekzistuar më shumë se një duzinë reaktorësh të tillë. Në atë kohë, ata ndodheshin disa kilometra nën tokë dhe ishin të mbuluar nga uji nëntokësor. Ky ujë vepronte si “moderator”, duke ndihmuar që uraniumi të ndahej më lehtë dhe të krijonte një reaksion zinxhir, i ngjashëm me atë të reaktorëve modernë.
Sipas studiuesve, katër faktorë kryesorë bënë të mundur krijimin e këtyre reaktorëve: përqendrimi i lartë i uraniumit, prania e ujit nëntokësor, kushtet gjeokimike që parandalonin mbinxehjen, dhe mosha e veçantë gjeologjike. Kjo lidhet me Ngjarjen e Madhe të Oksigjenimit, rreth 2.4 miliardë vjet më parë, kur organizma të vegjël si cianobakteret prodhuan sasi të mëdha oksigjeni. Ky oksigjen ndihmoi në formimin e mineraleve të uraniumit që më pas mundësuan reaksionet bërthamore.
Reaktorët në Oklo nuk punonin vazhdimisht. Ata ndizeshin dhe fikeshin në cikle. Uji hynte në depozitat e uraniumit dhe niste reaksionin; kur nxehtësia rritej, uji avullonte dhe reaksioni ndalej. Kur zona ftohej, uji kthehej dhe cikli fillonte përsëri. Ky proces mund të zgjaste nga disa orë deri në muaj.
Deri tani janë identifikuar rreth 16 vende të tilla në një zonë prej rreth 1.6 kilometra katrorë. Reaktori më i madh prodhonte energji të krahasueshme me një motor makine. Këta reaktorë funksionuan për rreth 200,000 vjet, duke u aktivizuar në kohë të ndryshme.
Studimi i Oklos ka treguar se ligjet e fizikës nuk kanë ndryshuar gjatë miliarda viteve. Për më tepër, ai jep një mësim të rëndësishëm për ruajtjen e mbetjeve bërthamore. Edhe pse reaktorët prodhuan elemente shumë radioaktive si cesiumi, stronciumi dhe plutoniumi, ato mbetën të izoluara nga shtresat e tokës dhe argjilës për 2 miliardë vjet.
Kjo sugjeron se depozitimi i mbetjeve bërthamore thellë në tokë mund të jetë një zgjidhje e sigurt afatgjatë. Siç thonë shkencëtarët, mbetjet në Oklo thjesht qëndruan aty, të izoluara, për miliarda vjet.
