Nga Klevis Elezi
Në një kohë kur ekonomitë e vogla kanë nevojë jetike për lehtësim procedurash dhe rritje të konkurrueshmërisë, dallimi mes Kosova dhe Shqipëria në mënyrën e funksionimit të sistemit doganor po bëhet gjithnjë e më i dukshëm.
Në Kosovë, administrata doganore ka bërë hapa konkretë drejt modernizimit dhe thjeshtimit të procedurave. Sistemi bazohet gjithnjë e më shumë në analizën e riskut, duke ndarë ngarkesat sipas kanaleve të kontrollit:
Kanal i gjelbër – mallrat kalojnë pa kontroll fizik, duke kursyer kohë dhe kosto për biznesin.
Kanal i kuq – kontroll i plotë fizik.
Ky model synon të fokusohet tek rreziku real, jo tek çdo subjekt njësoj. Si rezultat, bizneset që operojnë ndershmërisht përfitojnë nga procedura më të shpejta, ndërsa kontrolli përqendrohet aty ku ka dyshime konkrete. Për më tepër, në shumë raste, procedurat janë zhvendosur drejt pikave hyrëse, duke shmangur bllokimet në terminale dhe duke rritur efikasitetin logjistik.
Në anën tjetër, Shqipëria vijon të përballet me problematika të përsëritura prej vitesh. Edhe pse legjislacioni ekziston dhe në letër është i harmonizuar me standardet europiane, zbatimi mbetet i fragmentuar. Procedurat shpesh shoqërohen me:
1. vonesa në përpunimin e deklaratave
2. kosto shtesë për operatorët
3. kontrolle të shpeshta pa diferencim të qartë risku
4. burokraci që ngadalëson qarkullimin e mallrave
Në praktikë, kjo krijon një klimë ku biznesi penalizohet, jo për shkak të mungesës së ligjit, por për shkak të mungesës së efikasitetit në zbatim.
Thelbi i këtij kontrasti nuk është teknik. Nuk lidhet thjesht me sisteme elektronike apo procedura të shkruara. Është një çështje vullneti dhe filozofie qeverisëse.
Kosova po demonstron një qasje ku shteti i beson biznesit deri në momentin që provohet e kundërta. Shqipëria, në shumë raste, vijon të funksionojë me logjikën e kundërt: kontroll maksimal për të gjithë, pavarësisht historikut apo profilit të riskut.
Pasojat janë të drejtpërdrejta:
kur sistemi funksionon, ekonomia merr frymë;
kur sistemi pengon, kapitali dhe iniciativa kërkojnë rrugë të tjera.
Në këtë kontekst, pyetjet që shtrohen janë të qarta:
Sa kohë do të vazhdojë Shqipëria të justifikohet me tranzicionin?
Sa kohë do të mbetet biznesi i ndershëm nën peshën e një sistemi joefikas?
Zgjidhja nuk kërkon domosdoshmërisht më shumë ligje.
Kërkon zbatim real të atyre që ekzistojnë.
Nuk kërkon më shumë kontrolle, por kontrolle inteligjente.
Nuk kërkon më shumë retorikë, por vendimmarrje dhe veprim.
Nëse synimi është zhvillimi ekonomik dhe afrimi real me standardet europiane, atëherë modeli është tashmë i dukshëm në rajon. Pyetja që mbetet është e thjeshtë: a do të ndjekë Shqipëria këtë rrugë, apo do të vazhdojë të mbetet peng i vetes?
Koha për të vepruar nuk është nesër. Është sot.
