Nga Ilir Muharremi
U hap ekspozita personale e artistes autodidakte nga Ukraina, Lyudmyla Makey, më 9 prill 2026, në hapësirën e “Hani i 2 Robertëve” në Prishtinë një hapje që solli në qytet një univers të butë ngjyrash, kujtese dhe rrënjësh të zhvendosura.Në këtë ekspozitë me titull “Don’t kill” u prezantuan piktura të punuara me një delikatesë të jashtëzakonshme, ku lulja nuk është vetëm motiv dekorativ, por një gjuhë e plotë emocionale. Petalet, degët dhe ritmet florale shpërndahen si kujtime që nuk zbehen, si shenja të një bote që vazhdon të jetojë përmes dorës së artistes. Krahas tyre, u shfaqën edhe figura femërore të veshura me kostume tradicionale ukrainase, të cilat mbajnë brenda vetes dinjitetin e një kulture që mbijeton mes ndryshimit dhe largësisë. Ngjyra të ndezura të lehta, me ca kontraste të holla por estetike, të përfituara në një shkallë emocionese qëndronin butësisht mbi petalet e luleve.
E njohur për praktikën e saj në stilin tradicional të pikturës Petrykivka një trashëgimi vizuale e mbrojtur nga UNESCO dhe e lidhur ngushtë me natyrën dhe folklorin Makey e rimendon këtë gjuhë ornamentale në një kontekst të ri jetësor. Pas shpërthimit të luftës në Ukrainë, ajo jeton dhe vepron në Prishtinë, ku arti i saj ka marrë një drejtim të ri, më të brishtë dhe njëkohësisht më të fortë. Projekti “Rerooting” shndërrohet kështu në një akt poetik të mbjelljes së kujtesës në tokë të huaj, një përpjekje për të lidhur fragmente të identitetit të shpërndarë përmes ornamentikës tradicionale. Motivet florale ukrainase ndërthuren me një ndjeshmëri të re vizuale, duke u takuar me peizazhin emocional të Kosovës si dy toka që flasin me njëra-tjetrën përmes heshtjes, ngjyrës dhe plagës së përbashkët të historisë.
Ndër veprat e ekspozuara, “Oh, There’s a Red Viburnum in the Meadoë” ngrihet si një pikë kulmore emocionale. Ajo ndërton një ndërthurje të fuqishme mes ikonografisë së luftës bashkëkohore dhe traditës vizuale folklorike ukrainase, duke krijuar një hapësirë personale, kolektive dhe historike që bashkohen në një gjuhë të vetme të ndjeshmërisë së thellë.
E kuruar nga Shkëlzen Maliqi, kjo ekspozitë, pjesë e Programit të Rezidencës në Prishtinë, mbështetet nga Zyra Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim në Kosovë dhe realizohet në bashkëpunim me “Hanin e 2 Robertëve”, duke e kthyer hapësirën në një vend ku arti bëhet rrënjë e re, por edhe kujtim që nuk shuhet. Në qendër të kompozimit shfaqet një ushtare ukrainase e ulur në mënyrë të qetë, pothuaj meditativë, e veshur me uniformë kamuflazhi. Ajo nuk paraqitet si figurë heroike në kuptimin klasik të propagandës ushtarake, por si një qenie njerëzore e brishtë dhe e përqendruar, e futur në një gjendje të brendshme reflektimi. Instrumenti muzikor që ajo mban në duar i ngjashëm me bandurën tradicionale ukrainase bëhet qendra simbolike e veprës, një zë që nuk flet për luftën, por e këndon atë, e transformon dhimbjen në kujtesë dhe rezistencë kulturore. Rreth saj shpërthen një kornizë e dendur floreale, e pikturuar me një gjuhë dekorative që të kujton traditën e artit popullor ukrainas (si Petrykivka painting). Lulet, frutat dhe zogjtë nuk janë thjesht ornamente, ato funksionojnë si një “memorie e tokës”, një rikthim i vazhdueshëm i jetës përballë shkatërrimit. Kjo kornizë e gjallë krijon kontrast të fortë me realitetin e uniformës ushtarake në qendër, duke vendosur një tension mes jetës dhe luftës, butësisë dhe dhunës. Në sfond, peizazhi rural me mullinjtë e erës dhe shtëpitë tradicionale sjell një ndjenjë të një bote të thjeshtë, pothuaj të humbur. Këto elemente nuk janë vetëm nostalgjike, por edhe të kërcënuara si kujtime që lufta mund t’i fshijë në çdo moment. Në këtë mënyrë, piktura nuk dokumenton vetëm një figurë, por një gjendje të tërë kombëtare, një kulturë që mban veten gjallë përmes simbolit, muzikës dhe ngjyrës. Në nivel emocional, vepra është thellësisht prekëse sepse nuk e redukton ushtaren në simbol force.
Përkundrazi, ajo e paraqet si ruajtëse të ndjeshmërisë. Muzika e saj bëhet një akt rezistence intime, një mënyrë për të mos lejuar që lufta të shndërrojë njeriun në vetëm funksion ushtarak. Kjo e bën figurën e saj të heshtur, por jashtëzakonisht të zëshme në kuptimin emocional. Në tërësi, vepra funksionon si një ikonë bashkëkohore e Ukrainës, një ndërthurje mes dhimbjes dhe bukurisë, shkatërrimit dhe vazhdimësisë, ku lulëzimi dekorativ nuk është arratisje nga realiteti, por një formë e mbijetesës së shpirtit. Ngjyrat në këtë pikturë janë të përdorura me një qëllim emocional dhe simbolik shumë të qartë. E verdha, okër dhe e kuqe dominojnë në lulet dhe peizazhin rural, duke krijuar ndjesinë e jetës, tokës dhe vazhdimësisë. Këto ngjyra japin një atmosferë të gjallë, edhe pse tema është e rëndë. Në kontrast, uniforma ushtarake në jeshile të zbehtë dhe tone të errëta sjell një ndjesi realiteti të ashpër, disiplinë dhe konflikt. Kjo e ul figurën në një dimension tokësor, duke e lidhur me luftën dhe sakrificën. Sfoni blu dhe gri i lehtë krijon një hapësirë të qetë, pothuaj ëndërrimtare, që balancon tensionin mes ngjyrave të forta të florës dhe peshës së uniformës. Në tërësi, kontrasti mes ngjyrave të ngrohta florale dhe toneve të ftohta ushtarake krijon një dialog vizual mes jetës dhe luftës, shpresës dhe realitetit.
