Mbasditen e djeshme, në zemër të një Tirane ende në lëvizje, një pallat u pushtua nga flakët me një egërsi që nuk të linte vend për iluzion. Ajo që qytetarët panë nuk ishte thjesht një zjarr. Ishte shfaqja brutale e një të vërtete të mohuar prej kohësh: në Shqipëri, tragjeditë urbane rrallë janë aksidente; më shpesh, ato janë rezultati i drejtpërdrejtë i një rendi të kalbur administrativ, i ngritur mbi klientelizmin, pandëshkueshmërinë dhe shpërfilljen sistematike të jetës njerëzore.
Sot, si zakonisht, zyrtarët do të dalin para kamerave me fytyra të ngrira në solemnitet institucional, duke artikuluar fjalë të konsumuara për “ngjarjen e rëndë”, “hetimin e plotë” dhe “solidaritetin me familjet”. Por kjo gjuhë rituale nuk mund ta zhbëjë thelbin e asaj që ndodhi. Sepse një godinë nuk shndërrohet në kurth flakësh brenda pak minutash kur standardet respektohen, kur kontrolli funksionon dhe kur shteti ushtron autoritetin e tij mbi ndërtimin, sigurinë dhe emergjencën publike. Një godinë digjet kështu vetëm atëherë kur dështimi nuk është përjashtim, por metodë.
Në themel të kësaj tragjedie qëndron deformimi i vetë idesë së shtetit rregullator. Sistemi i lejeve nuk operon mbi kritere të qarta teknike, transparencë dhe barazi para ligjit, por mbi një logjikë selektive, ku e drejta për të ndërtuar shpesh nuk fitohet me përputhshmëri profesionale, por me afërsi politike dhe peshë klientelare. Në këtë rend të përmbysur, ata që presin, respektojnë procedurën dhe kërkojnë të veprojnë sipas normës shtyhen në margjinë; ndërsa ata që zotërojnë lidhjet e duhura ecin me një shpejtësi që nuk e shpjegon as ligji, as urgjenca, por vetëm privilegji.
Kjo klimë prodhon pasoja konkrete dhe vdekjeprurëse. Kur kontrolli teknik nuk është më akt profesional, por formalitet i negociueshëm, atëherë cilësia e materialeve, siguria e instalimeve elektrike, mbrojtja kundër zjarrit dhe standardet e izolimit nuk maten më sipas rrezikut real, por sipas çmimit të kompromisit. Dhe aty ku komprometohet standardi, qytetari mbetet i pambrojtur përballë një arkitekture që mund të duket moderne në fasadë, por është primitive në siguri.
Përgjegjësia, natyrisht, nuk mbaron te shteti. Ajo rëndon po aq mbi kompanitë ndërtuese që, në aleancë të heshtur me pandëshkueshmërinë, kanë ngritur prej vitesh një kulturë fitimi të pakushtëzuar nga etika dhe e çliruar nga frika e ligjit. Nëse për të rritur marzhin ekonomik sakrifikohen materialet, shkurtohen kostot teknike dhe relativizohen normat e sigurisë, atëherë nuk kemi të bëjmë me “neglizhencë”, por me një formë të ndërgjegjshme të papërgjegjshmërisë. Në terma moralë, kjo është babëzi; në terma juridikë, duhet të jetë përgjegjësi.
Edhe më e rëndë bëhet panorama kur vështrohet funksionimi i inspektimit. Shqipëria nuk vuan nga mungesa e teksteve ligjore; ajo vuan nga paaftësia — ose mosvullneti — për t’i shndërruar ato në autoritet real. Inspektoriatet ekzistojnë, rregulloret ekzistojnë, standardet janë të shkruara. Por kur institucionet mbeten të kapura nga e njëjta arkitekturë pushteti që prodhon interesin për të heshtur, kontrolli kthehet në farsë. Në një mjedis të tillë, integriteti profesional nuk shpërblehet; penalizohet. Denoncimi nuk konsiderohet shërbim ndaj publikut, por thyerje e një kodi të pashkruar besnikërie ndaj hierarkisë dhe interesit.
Po aq domethënëse është mënyra sesi tragjedia ekspozoi kufijtë e kapaciteteve emergjente. Një qytet që zgjerohet në mënyrë agresive, që ngrihet vertikalisht me ritëm të ethshëm dhe që reklamon modernitetin e tij në çdo cep, nuk mund të përballet me zjarre urbane me infrastrukturë të cunguar, me akses problematik dhe me investime minimale në mbrojtjen civile. Këtu qëndron një tjetër hipokrizi e madhe e qeverisjes vendore: estetika ka zëvendësuar sigurinë si prioritet publik. Fasadat, betonizimi dekorativ dhe propaganda vizuale kanë marrë më shumë kujdes sesa rrjeti hidrik, mjetet zjarrfikëse dhe arkitektura e reagimit emergjent. Një pushtet që investon në pamje, por kursen në shpëtimin e jetës, nuk është modern; është i papërgjegjshëm me vetëdije.
Më pas vjen akti i fundit i këtij cikli të njohur: menaxhimi i pasojës si teatër institucional. Familjet e dëmtuara lihen përballë pasigurisë, ndërsa shteti shfaqet me ndihma simbolike, deklarata të mëdha dhe premtime që zakonisht zbehen sapo largohet vëmendja mediatike. Edhe këtu, problemi nuk është thjesht mungesa e ndjeshmërisë. Problemi është mungesa e një filozofie shtetërore që e konsideron qytetarin subjekt të mbrojtjes publike dhe jo objekt të retorikës pas katastrofës.
Hetimi që pason, nëse mbetet i kufizuar te disa hallka periferike, do të jetë vetëm një tjetër ritual pastrimi i ndërgjegjes publike. Sepse thelbi nuk qëndron vetëm te kush ndërtoi, por edhe te kush lejoi, kush mbylli sytë, kush firmosi, kush nuk kontrolloi dhe kush siguroi klimën e pandëshkueshmërisë në të cilën standardi u bë i negociueshëm. Pa ndjekur këtë zinxhir deri në majë, drejtësia nuk do të jetë më shumë se një dekor procedural.
Kjo është arsyeja pse ngjarje të tilla nuk mund të lexohen si episode të izoluara. Ato janë simptoma të një modeli qeverisës ku shteti nuk e ushtron më funksionin e tij si garant i rendit publik, por si shpërndarës privilegjesh dhe mburojë e interesave të lidhura me pushtetin. Në një rend të tillë, qyteti nuk ndërtohet për qytetarin, por mbi të.
Reagimi i vetëm i denjë përballë kësaj gjendjeje është kërkesa e pakompromis për reformë dhe përgjegjësi. Transparencë absolute në lejet e ndërtimit. Pavarësi reale për inspektimin teknik. Audit të plotë për sigurinë e objekteve ekzistuese. Investim serioz në kapacitetet emergjente. Dhe, mbi të gjitha, ndëshkim penal për këdo, zyrtar apo privat , që e ka trajtuar sigurinë publike si mall pazari.
Kur pushtetarët të dalin sot para publikut, duhet mbajtur mend një gjë themelore: ata nuk shfaqen gjithmonë për të dhënë llogari; shpesh shfaqen për të kontrolluar mënyrën si do të kujtohet ngjarja. Për këtë arsye, detyra e medias, e opinionit publik dhe e çdo qytetari që refuzon mpirjen është të mos lejojë që e vërteta të mbulohet sërish nga hiri, hiri i një pallati që nuk duhej të ishte djegur kurrë, dhe hiri moral i një shteti që prej kohësh ka nisur të digjet nga brenda./VNA
