Lumi Eufrat ushqeu atë që njihet si “djepi i qytetërimit”, dhe një studim i ri zbulon se ky lumë lindi nga bashkimi i dy lumenjve të tjerë të lashtë rreth 3.6 milionë vjet më parë.
Rreth 5.4 milionë vjet më parë, dy lumenj rridhnin nëpër territorin e Turqisë dhe Sirisë së sotme dhe derdheshin në Detin Mesdhe. Sipas një studimi të ri, këta lumenj do të bashkoheshin më vonë për të formuar lumin Eufrat. Lumi i bashkuar do të luante një rol vendimtar në zhvillimin e qytetërimeve të hershme njerëzore në Gjysmëhënën Pjellore.
Shkencëtarët zbuluan se lumenjtë Paleo-Karasu dhe Paleo-Muratderdheshin në Mesdhe deri rreth 5.33 milionë vjet më parë. Më pas, ndryshimet tektonike ua ndryshuan rrjedhën rreth 3.6 milionë vjet më parë, pas një periudhe kur të dy lumenjtë derdheshin në tokë. Lumi Paleo-Murat ndryshoi drejtim i pari, ndërsa Paleo-Karasu u devijua 800,000 vjet më vonë. Të dy rrjedhat u bashkuan dhe filluan të rridhnin drejt juglindjes në Gjirin Persik rreth 1.6 milionë vjet më parë.
“Peizazhi i sotëm në tokë, së bashku me sedimentet e varrosura në det, ruajnë ende shenja të qarta të Eufratit të lashtë,” tha autori kryesor i studimit, Andrew Madof, gjeolog i lartë në kompaninë energjetike Chevron.
“Nëse lumenjtë Paleo-Murat dhe Paleo-Karasu nuk do të kishin ndryshuar drejtim dhe nuk do të ishin bashkuar në atë kohë, nuk është e qartë nëse Gjysmëhëna Pjellore do të ishte formuar në mënyrën që njohim sot,” tha ai për Live Science.
E quajtur shpesh “djepi i qytetërimit”, Gjysmëhëna Pjellore është një rajon në formë harku në Azinë Perëndimore që shtrihet nga Egjipti i sotëm deri në Irakun juglindor. Dega e saj lindore, e njohur si Mesopotamia, përfshin lumenjtë Tigër dhe Eufrat.
Këta dy lumenj krijuan një oaze me tokë pjellore në një rajon përndryshe të thatë, duke ndihmuar qytetërime të lashta si sumerët dhe asirianët të lulëzonin rreth 6000 vjet më parë.
Megjithëse Eufrati luajti një rol qendror në suksesin e këtyre qytetërimeve të hershme, origjina e këtij lumi 3000 kilometra të gjatë kishte mbetur deri tani një mister. Disa studiues kishin propozuar se Eufrati evoluoi nga një lumë i vetëm që derdhej në Mesdhe ose në liqene të lashta në territorin e Turqisë së sotme, ndërsa të tjerë mendonin se ai kishte origjinën nga një lumë që përfundonte diku në Gadishullin Arabik.
Por në studimin e ri, të publikuar më 1 qershor në revistën Nature Geoscience, Madof dhe kolegët e tij treguan se Eufrati lindi nga bashkimi i dy lumenjve dhe jo nga një rrjedhë e vetme ujore.
Studiuesit përdorën të dhëna sizmike, harta të sipërfaqes së tokës dhe të dhëna satelitore për të rindërtuar historinë gjeologjike të Eufratit.
Ata identifikuan depozitime lumenjsh të vjetra 5 deri në 6 milionë vjet, të varrosura pranë brigjeve të Libanit, dhe i krahasuan ato me depozitime të ngjashme të zbuluara më parë pranë brigjeve të Turqisë. Këto depozitime zbuluan ekzistencën e dy rrjedhave të lashta ujore: Paleo-Karasu dhe Paleo-Murat.
Këta lumenj derdheshin në Mesdhe gjatë krizës së kripësisë së Mesinianit, një periudhë prej rreth 700,000 vjetësh kur proceset tektonike bënë që pjesa më e madhe e detit të thahej.
Mesdheu u rimbush me ujë 5.33 milionë vjet më parë, duke mbuluar brazdat dhe sedimentet që dy lumenjtë kishin lënë në fundin e detit. Pikërisht këto mbetje zbuloi studimi i ri.
“Një mënyrë e thjeshtë për ta kuptuar është se ne po ndiqnim ‘gjurmët’ e varrosura të Eufratit të lashtë në det dhe po i lidhnim ato me vendet ku këto gjurmë rishfaqen në tokë,” tha Madof.
Ndryshimet tektonike të lidhura me formimin e maleve, lëvizjet e çarjeve gjeologjike dhe tërmetet zhvendosën Paleo-Karasundhe Paleo-Muratin rreth 3.6 milionë vjet më parë, ndaj studiuesve iu desh të rindërtonin historinë duke analizuar provat në terren.
“Në vendet ku kanalet e lashta të lumenjve kalonin mbi çarje gjeologjike, peizazhi sillej si një shirit transportues që ishte zhvendosur anash,” shpjegoi Madof. Duke matur sa ishte zhvendosur lumi dhe sa shpejt lëvizte çarja gjeologjike, mund të vlerësonim se kur kishte ndodhur ky proces.”
Ekipi gjithashtu modeloi transportin e sedimenteve në lumenjtë Paleo-Karasu dhe Paleo-Murat për të vlerësuar madhësinë e tyre dhe sipërfaqen e pellgjeve ujëmbledhëse.
Rezultatet treguan se Paleo-Karasu ishte më i madh se lumi Nil i sotëm përpara se të bashkohej me Paleo-Muratin dhe të formonte Eufratin modern rreth 1.6 milionë vjet më parë.
Disa segmente të Paleo-Karasut dhe Paleo-Muratit ndryshuan shumë pak gjatë miliona viteve, ndërsa të tjera u devijuan plotësisht. Pozicioni i këtyre lumenjve ka të ngjarë të ketë ndikuar edhe në rrugët që ndoqën gjitarët gjatë migrimit nga Afrika përmes Levantit, pasi përcaktonte disponueshmërinë e ujit.
Sipas Madof, të kuptuarit e mënyrës se si u formua Eufrati na ndihmon të kuptojmë më mirë “se si ndryshimet në shkallë të gjerë të shpërndarjes së ujit mund të transformojnë peizazhet dhe të ndikojnë në kushtet e nevojshme për të mbështetur jetën.”
