Rreth vitit 3200 para Krishtit, një administrator në Mesopotami shtypi një kallam mbi baltë të njomë, jo për të përjetësuar lavdinë e një mbreti, por për të numëruar elbin.
Kështu, një faturë e thjeshtë u bë zanafilla e sistemit më të vjetër të shkrimit në botë.
Çfarë është në të vërtetë shkrimi kuneiform?
Kuneiformi nuk është një gjuhë, por një sistem shkrimi që u përshtat gjatë mijëra viteve për të shkruar disa gjuhë të Lindjes së Lashtë, përfshirë sumerishten, akadishten, elamishten dhe hititishten. Ta quash kuneiformin një gjuhë është njësoj si të quash alfabetin latin “anglisht”: alfabeti është vetëm mjeti.
Nga pikëpamja teknike, kuneiformi është një sistem logo-rrokjor. Disa shenja përfaqësonin fjalë të plota, ndërsa të tjera tinguj ose rrokje që mund të kombinoheshin për të formuar fjalë. Një shkrues i trajnuar duhej të njihte më shumë se një mijë shenja të ndryshme.
Mënyra e shkrimit ishte e thjeshtë. Shkruesi priste një kallam në kënd dhe e shtypte mbi baltën e butë, duke lënë një shenjë në formë pyke. Pikërisht prej kësaj forme vjen edhe emri “kuneiform”, nga fjala latine cuneus, që do të thotë “pykë”. Ky sistem u përdor për më shumë se tre mijë vjet, një periudhë pothuajse sa largësia kohore mes Romës së lashtë dhe ditëve tona.
Numërimi i deleve para se të shkruheshin poemat
Shkrimi lindi nga nevoja. Rreth vitit 4000 para Krishtit, qytete si Uruku, në luginën e lumenjve Tigër dhe Eufrat në Mesopotami, po rriteshin me shpejtësi. Depot e drithit të tempujve, zanatet e specializuara dhe tufat e bagëtive krijuan aq shumë transaksione, saqë kujtesa njerëzore nuk mjaftonte më për t’i mbajtur mend.
Shumë kohë përpara shkrimit të mirëfilltë, njerëzit përdornin objekte të vogla prej balte në formë koni ose sfere për të përfaqësuar mallra si vaji apo drithi. Më vonë, këto objekte futeshin në toptha të zbrazët balte, mbi sipërfaqen e të cilëve shtypeshin shenjat përkatëse si tregues të përmbajtjes. Me kalimin e kohës, nuk kishte më nevojë për objektet brenda, mjaftonte që shenjat të vizatoheshin mbi pllakat e baltës. Kjo ishte origjina piktografike e kuneiformit.
Rreth viteve 3200–3000 para Krishtit, ky proces solli sistemin më të vjetër të konfirmuar të shkrimit në botë. Pllakat e para regjistronin racione ushqimore, numrin e bagëtive dhe transferimet e tokës, një lloj tabele llogaritëse e lashtësisë, e shtypur mbi baltë.
Tre mijë vjet shkrim mbi baltë
Pasi u krijua, kuneiformi nuk u përdor vetëm për mbajtjen e llogarive. Ai u shtri në himne fetare, kode ligjore, mjekësi, astronomi dhe diplomaci. Kodi i Hamurabit (rreth vitit 1754 para Krishtit) dhe Epi i Gilgameshit janë shkruar të dy me shkrim kuneiform.
Pllakat më të vogla na japin një pamje po aq të gjallë të jetës së përditshme: një ankesë e një tregtari për bakër me cilësi të dobët (rreth vitit 1750 para Krishtit, një nga ankesat më të hershme të njohura të një konsumatori), pllaka ushtrimesh të nxënësve plot gabime kopjimi, poezi dashurie dhe madje edhe justifikime për mungesat në mësim. Shkrimi kuneiform ka ruajtur zërat e njerëzve të zakonshëm po aq sa edhe të mbretërve dhe perëndive.
Shkollat e shkruesve
Mësimi i kuneiformit kërkonte vite të tëra. Shkollat sumere të quajtura edubba, ose “shtëpitë e pllakave”, trajnonin nxënësit përmes kopjimeve të vazhdueshme dhe ushtrimeve me shenjat, nën mbikëqyrjen e shkruesve me përvojë.
Pllakat e shkollës nuk piqeshin në furrë, sepse ishin menduar të ripërdoreshin. Megjithatë, shumë prej tyre janë ruajtur rastësisht, pasi u ngurtësuan nga zjarret që përfshinë ndërtesat. Falë kësaj, sot kemi jo vetëm punimet e përfunduara të shkruesve profesionistë, por edhe përpjekjet e para, të pasigurta, të fëmijëve që mësonin të shkruanin, një dëshmi tepër njerëzore e arsimit në lashtësi.
I humbur, i rizbuluar dhe i deshifruar
Shkrimi kuneiform doli nga përdorimi në shekujt e parë të erës sonë dhe mbeti i padeshifrueshëm për më shumë se një mijë vjet. Përpjekjet serioze për ta deshifruar nisën në shekullin XIX, kur arkeologët zbuluan qindra mijëra pllaka në vende si Ninive dhe Nipur.
Përparimi vendimtar erdhi falë mbishkrimit të Behistunit, një shpallje në tri gjuhë e gdhendur nga mbreti pers Dari I rreth vitit 520 para Krishtit. Studiues, mes tyre Henry Rawlinson, përdorën tekstin në persishten e vjetër për të deshifruar kuneiformin babilonas në vitet 1840–1850, në një arritje që shpesh krahasohet me rolin e Gurit të Rozetës.
Sot njihen rreth gjysmë milioni pllaka kuneiforme, ndërsa dhjetëra mijëra prej tyre ende nuk janë përkthyer. Teknologji të reja, si imazheria shumëspektrale, inteligjenca artificiale dhe transkriptimi me ndihmën e publikut, po përshpejtojnë ritmin e zbulimeve.
Pse ka ende rëndësi?
Vlera më e madhe e kuneiformit si burim historik është se ai ishte pjesë e jetës së zakonshme. Balta ishte e lirë dhe përdorej si për tekste fetare, ashtu edhe për çështje të përditshme. Si rezultat, ajo ka ruajtur një pasuri të jashtëzakonshme dokumentesh njerëzore, procese gjyqësore, letra dashurie, studime shkencore dhe gabime të nxënësve në shkollë.
Shkrimi nuk shërbeu vetëm për të regjistruar historinë; ai bëri të mundur vetë zhvillimin e shoqërive të ndërlikuara, duke lejuar që ligjet, kontratat dhe tregimet të mbijetonin shumë kohë pas krijuesve të tyre. Përmes shekujve të përshtatjes dhe ndikimit mbi sisteme të tjera, kuneiformi u bë paraardhësi i të gjitha sistemeve të shkrimit që përdoren sot.
Dhe e gjithë kjo histori nisi nga nevoja e një administratori për të mbajtur mend sa enë birrë i detyroheshin, një dëshmi se disa nga shpikjet më të mëdha të njerëzimit lindën si zgjidhje për probleme të vogla dhe krejt praktike.
