Në Italinë e shekullit të 17-të, disa burra vdisnin ngadalë dhe në mënyrë misterioze. Ata përjetonin dhimbje stomaku, të vjella, ethe dhe etje të fortë, ndërsa gjendja e tyre përkeqësohej për ditë ose javë, derisa përfundonte me vdekje. Legjenda ia atribuon këto vdekje Aqua Tofanas, një helm pa shije dhe i pazbulueshëm, që thuhet se u krijua nga Giulia Tofana dhe u shpërnda nga një rrjet i fshehtë grash në Palermo dhe Romë. Helmi u shitej grave që donin të vrisnin bashkëshortët e tyre. Kjo histori ka magjepsur njerëzit për shekuj, por dokumentet historike tregojnë një realitet shumë më të ndërlikuar.
Kush ishte GiuliaTofana?
Hulumtimet e historianes Simona Feci në arkivat shtetërore të Romës tregojnë se gruaja e njohur si Giulia Tofana në të vërtetë quhej Giulia Mangiardi dhe nuk ishte kurrë mes personave të dënuar për helmim. Ajo vdiq në Romë në vitin 1651, në moshën 70-vjeçare, me shumë gjasa nga shkaqe natyrore. Emri “Tofana” mund të vijë nga një helmuese tjetër, Thofania d’Adamo, e ekzekutuar në Palermo, megjithëse nuk ka prova që Mangiardi të ketë qenë vajza e saj.
Ndryshe nga sa besohet zakonisht, Mangiardi nuk ishte helmuese. E lindur në Siçili, ajo punonte si shëruese, fallxhore dhe ndërmjetëse martesash. Ajo u shiste klientëve në Romë, përfshirë aristokratëve, produkte kozmetike dhe eliksir dashurie. Recetën e Aqua Tofanas e kishte trashëguar dhe e shiste herë pas here, por helmimi ishte vetëm një pjesë e aktivitetit të saj.
Rrjeti i fshehtë i Romës
Sipas historianit Mike Dash, Mangiardi ishte pjesë e një rrjeti të lirshëm njerëzish që vepronin në botën e nëndheshme të magjisë dhe krimit. Në këtë rrjet bënin pjesë farmacistë, astrologë dhe priftërinj të korruptuar që ofronin shërbime të ndryshme, ndërsa shitja e helmit ishte një aktivitet i rrallë dhe ekstrem.
Zhvendosja e saj nga Palermo në Romë në vitin 1624, pas një vdekjeje të dyshimtë për të cilën një shërbëtore e kishte implikuar, nxiti thashetheme se ajo ishte shtrigë. Akuza të tilla ishin të zakonshme ndaj grave që merreshin me ndërmjetësimin e martesave në atë kohë.
Më vonë, njerka e saj, Gironima Spana, trashëgoi klientët dhe tregtinë e helmit. Së bashku me bashkëpunëtore si Giovanna de Grandis dhe një prift të korruptuar që siguronte arsenik, Spana prodhonte dhe shpërndante Aqua Tofana në të gjithë Romën. Shumë prej tyre njiheshin falë punës së Mangiardit si ndërmjetëse martesash ose përmes rretheve të magjisë popullore. Disa ishin të veja që përballeshin me vështirësi ekonomike. Edhe vetë Spana, megjithëse kishte pasur një jetë të rehatshme në rini përpara se njerku të shpërdoronte pasurinë familjare, mbante një shtëpi të respektueshme falë këtij aktiviteti.
Shumica e klienteve nuk ishin kriminele të rrezikshme, por gra të zakonshme. Shpesh ato ishin martuar që adoleshente me burra shumë më të mëdhenj në moshë, abuzues ose kontrollues. Pajat e tyre ishin humbur dhe ligji nuk u ofronte asnjë zgjidhje, pasi divorci ishte pothuajse i pamundur në një shoqëri thellësisht patriarkale. Për këto gra, helmi ishte zgjidhja e fundit.
Si ishte AquaTofana?
Edhe pse receta e saktë nuk është gjetur kurrë, historianët besojnë se helmi bazohej kryesisht në arsenik, ndoshta i përzier me plumb, antimon ose beladonë.
Meqenëse një dozë e madhe arseniku mund të vriste brenda një dite, gratë udhëzoheshin ta jepnin helmin në doza të vogla për një ose dy javë. Ndonjëherë ndalonin për pak kohë që gjendja e viktimës të dukej sikur po përmirësohej, para se ta vazhdonin përsëri. Gjatë kësaj kohe, bashkëshortja kërkonte ndihmën e mjekëve, të cilët nuk arrinin të kuptonin shkakun e sëmundjes. Helmi fshihej në kavanoza kozmetike ose në shishe të etiketuara rrejshëm si ujë i shenjtë nga kripta e Shën Nikollës.
Zbulimi dhe ndëshkimi
Autoritetet e zbuluan rrjetin pas një operacioni të fshehtë, kur Giovanna de Grandisi u kap duke u përpjekur t’i shiste helm një personi që punonte për hetuesit. Nën torturë ajo rrëfeu dhe përmendi emrat e bashkëpunëtorëve. Edhe tre anëtarë të tjerë u arrestuan dhe pranuan fajin.
Vetëm Spana vazhdoi të mohonte çdo përfshirje, edhe pasi shërbëtorja e saj dëshmoi kundër saj. Në fund, Spana, de Grandis dhe tre persona të tjerë u shpallën fajtorë dhe u varën publikisht në Campo de’ Fiori të Romës në korrik të vitit 1659.
Numri i vërtetë i viktimave mbetet i panjohur. Historianët mendojnë se pretendimet për qindra të vrarë janë të ekzagjeruara dhe se disa vdekje të atribuuara helmit mund të kenë qenë pasojë e sëmundjeve që qarkullonin në atë kohë, përfshirë edhe një epidemi murtaje.
Lindja e një legjende
Nga personat e përfshirë, vetëm Spana u ekzekutua. Dy të tjerë morën falje papnore pasi dëshmuan, ndërsa disa u internuan dhe më vonë dënimet e tyre u lehtësuan.
Më shumë se 350 vjet më vonë, legjenda vazhdon të jetojë në romane historike, artikuj në internet dhe produkte të ndryshme. Rrëfimet moderne, si romani A Poisoner’s Tale i Cathryn Kemp, e paraqesin shpesh “Giulia Tofanën” si një heroinë popullore feministe që shpëtonte gratë nga martesat e dhunshme. Ky interpretim është përqafuar edhe nga disa grupe për të drejtat e grave dhe madje nga një shfaqje e fundit e Arkivit Shtetëror të Romës, e cila e përshkroi historinë si një rrëfim për “krimin, dashurinë, solidaritetin mes grave dhe mashtrimin”.
Megjithatë, siç thekson Simona Feci, ky version romantik fsheh dëshpërimin e vërtetë financiar dhe familjar që i shtyu si prodhueset e helmit, ashtu edhe klientet e tyre. Sipas saj, Giulia është më pak një figurë historike dhe më shumë “një maskë”, një legjendë që vazhdon të jetojë falë magjepsjes që ushtron mbi njerëzit, dhe jo falë fakteve të dokumentuara.
