Në fillim të viteve 1950, arkeologët që po gërmonin një pallat të shkatërruar prej kohësh në qytetin-port të lashtë sirian të Ugaritit zbuluan 29 pllaka balte. Vetëm njëra prej tyre mbijetoi pothuajse e paprekur, por ajo rezultoi e jashtëzakonshme: ruan pjesën më të vjetër të plotë muzikore të njohur në botë.
E njohur sot si “Himni Hurrian Nr. 6” (sepse u zbulua në pllakën e gjashtë të gjetur në atë grup), kënga daton rreth vitit 1400 para Krishtit dhe i kushtohet Nikkalit, një perëndeshë hurriane e lidhur me pemishtet, pjellorinë dhe Hënën. Pjesa e sipërme e pllakës 3400-vjeçare përmban vargjet në gjuhën hurriane, një gjuhë e Lindjes së Afërt të lashtë, të shkruara me shkrimin kuneiform, sistemi me shenja në formë pykash që përdorej në gjithë rajonin.
Ndryshe nga dëshmitë më të hershme për muzikën, kjo pllakë përfshin edhe një lloj notacioni muzikor të ngjashëm me kodin, si dhe udhëzime për akordimin e instrumenteve në pjesën e poshtme. Kjo u ka dhënë mundësi studiuesve modernë të rindërtojnë mënyrën se si mund të ketë tingëlluar kënga. “Është kënga më e hershme e njohur që është ruajtur me notacion muzikor,” thotë Richard Dumbrill, ekspert i arkeomuzikologjisë dhe autor i shumë studimeve mbi pllakat hurriane.
Si e dimë që “Himni Hurrian Nr. 6” është melodia më e vjetër e njohur në botë?
Shumë qytetërime më të hershme kanë lënë dëshmi për ekzistencën e muzikës. Pikturat në varret egjiptiane paraqesin muzikantë dhe instrumente, ndërsa poemat dhe himnet e Sumerit të lashtë përmendin gjithashtu instrumente muzikore. Një pllakë sumere që i referohet një kënge lavdëruese për mbretin Lipit-Ishtar daton rreth 500 vjet më herët se “Himni Hurrian Nr. 6”.
Ajo që e bën himnin hurrian unik është se ai ruan informacion të mirëfilltë muzikor, përfshirë simbole numerike që tregojnë intervalet muzikore dhe udhëzime për akordimin e një instrumenti me tela. Pikërisht ky kombinim i ka frymëzuar studiuesit modernë të përpiqen të rikrijojnë melodinë dhe muzikantët ta interpretojnë atë.
Si dhe kur u zbulua fillimisht?
Arkeologët francezë që gërmonin pallatin mbretëror të Epokës së Vonë të Bronzit në Ugarit, në bregdetin mesdhetar të Sirisë së sotme, i zbuluan pllakat gjatë gërmimeve që nisën në vitet 1930, u ndërprenë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe rifilluan në fillim të viteve 1950.
Pllakat u gjetën në atë që besohet të ketë qenë arkivi i madh i pallatit dhe sot ruhen në Muzeun Kombëtar të Damaskut.
Kush e shkroi dhe për çfarë flet kënga?
Himni u shkrua nga një shkrues hurrian, megjithëse identiteti i tij i saktë mbetet i panjohur. Disa studiues besojnë se pllaka mund të ruajë emrin Ammurabi, por provat nuk janë përfundimtare.
Vargjet, të shkruara në gjuhën tashmë pothuajse të humbur hurriane, duket se janë një lutje drejtuar Nikkalit. Disa studiues e interpretojnë himnin si lutjen e një gruaje të re që kërkon ndihmë për infertilitetin. Teksti përmend gjithashtu blatime, përfshirë një substancë të quajtur “šam-šam”, të cilën Dumbrill thotë se mund të interpretohet si vaj ose fara susami, materiale që përdoreshin zakonisht në ritualet e lashta.
Si është deshifruar dhe interpretuar “Himni Hurrian Nr. 6” nga studiuesit?
Për dekada pas zbulimit të tij, pllaka e “Himnit Hurrian Nr. 6” mbeti një mister. Në vitet 1970, studiuesit filluan të propozonin mënyra për të interpretuar notacionin e pazakontë muzikor.
Një nga rindërtimet më me ndikim, e bërë nga Anne Draffkorn Kilmer, ish-profesoreshë e Asiriologjisë në Universitetin e Kalifornisë, argumentonte se pllaka përmbante si tekstin e himnit, ashtu edhe udhëzime muzikore, përfshirë mënyrën e akordimit të një lire. Studiuesi britanik Martin L. West i interpretoi shenjat si tregues të mundshëm të mënyrës se si muzikanti duhej t’i vendoste duart mbi telat e instrumentit.
Megjithatë, jo të gjithë bien dakord për mënyrën se si duhet lexuar notacioni dhe ende ekzistojnë interpretime të ndryshme. Si rezultat, nuk ka një version të vetëm përfundimtar të melodisë. Sipas Dumbrill, “Himni Hurrian Nr. 6” mund të ketë shërbyer më shumë si një udhëzues për interpretimin muzikor sesa si një partiturë e plotë, notë pas note, në kuptimin modern.
Po interpretimet moderne?
Dumbrill thotë se interpretimi i tij i preferuar modern është ai i koleges së tij Sevan Habib, një soprano dhe muzikologe armene me origjinë nga Siria.
“Kam dëgjuar interpretimet më të jashtëzakonshme të kësaj muzike,” thotë ai.
Muzikanti Michael Levy ka realizuar një rindërtim modern të bazuar në lirën antike, ndërsa, sipas Dumbrillit, “janë bërë edhe përpjekje për ta kthyer në muzikë pop, me kitara elektrike dhe instrumente të tjera të ngjashme.”
