Në vitin 1503, Leonardo da Vinci nisi të pikturonte portretin e Lisa Gherardini del Giocondo-s, bashkëshortes së një tregtari të pasur fiorentin të mëndafshit. Me buzëqeshjen e saj enigmatike, “Mona Lisa” do të bëhej një nga pikturat më të famshme në historinë e artit. Por sfondi i saj fsheh një detaj interesant: një rrjedhë uji që gjarpëron mes peizazhit, të cilën disa studiues mendojnë se mund të jetë lumi Arno, që përshkon Firencen dhe Pizën përpara se të derdhet në Detin Mesdhe. Në të njëjtën kohë që punonte mbi portretin, da Vinci po studionte edhe lumin, duke hartuar një plan të jashtëzakonshëm për t’i ndryshuar rrjedhën.
Da Vinci nuk ishte i vetmi toskan që merrej me Arnon. Niccolò Machiavelli, sekretari i dytë i Republikës së Firences, i cili më vonë do të bëhej i famshëm si autori i “Princi”, po shqyrtonte gjithashtu mënyra për ta ndryshuar rrënjësisht lumin. Rrugët e tyre do të bashkoheshin në një nga projektet më ambicioze inxhinierike të Rilindjes.
Pozita e pasigurt e Firences
Në fillim të shekullit XVI, Firence ishte një republikë në krizë. Në perëndim, Piza ishte shkëputur nga sundimi fiorentin dhe kontrollonte pjesën e poshtme të Arnos, duke i mbyllur Firences rrugën më të drejtpërdrejtë drejt Mesdheut. Përpjekjet e përsëritura për ta rimarrë qytetin kishin dështuar. Ndërkohë, në lindje ishte shfaqur një kërcënim i ri. Cesare Borgia, djali ambicioz i Papa Aleksandrit VI, po ndërtonte një shtet në Romanjë.
Gjendja e Firences bëhej edhe më zhgënjyese për shkak të mundësive që po sillte një botë që zgjerohej me shpejtësi. Në qytet kishin mbërritur lajmet për udhëtimet e eksploruesit fiorentin Amerigo Vespucci në Botën e Re, duke ushqyer ëndrrat për tregti përtej deteve. Por hyrja e Firences në det varej nga Piza.
Udhëheqësit e Firences nisën të kërkonin një alternativë. Nëse nuk mund ta pushtonin Pizën drejtpërdrejt, ndoshta mund ta dobësonin duke ndryshuar vetë peizazhin.
Da Vinci, inxhinieri
“Përfytyrimi popullor për Leonardon thekson pikturat e tij, megjithëse gjatë jetës ai realizoi në të vërtetë shumë pak prej tyre”, thotë Leslie A. Geddes, profesoreshë e asociuar e historisë së artit në Universitetin Tulane dhe autore e librit Watermarks: Leonardo da Vinci and the Mastery of Nature. “Kryesisht ai punonte në atë që sot do ta konsideronim si konsulent për inxhinierinë ushtarake dhe civile.”
Për gati dy dekada, da Vinci i shërbeu Ludovico Sforzës, dukës së Milanos, për të cilin jo vetëm pikturoi “Darkën e Fundit”, por edhe hartoi plane për kanale, masa për kontrollin e përmbytjeve dhe sisteme ujësjellësi urban. Pas rënies së regjimit të Sforzës, në vitin 1502 da Vinci filloi të punonte për Borgian si arkitekt dhe inxhinier ushtarak.
Pse da Vinci zgjodhi të punonte për Borgian, dukën e Romanjës, të cilin më vonë Makiaveli do ta paraqiste në “Princin” si model të pamëshirshmërisë politike, mbetet e paqartë. Në librin Fortune Is a River, historiani Roger Masters hedh idenë se një mundësi ishte që da Vinci të kishte shkuar atje për të shërbyer në mënyrë jozyrtare si informator i Firences. Cilado qoftë arsyeja, da Vinci kaloi rreth tetë muaj duke punuar për Borgian, duke inspektuar fortifikimet, duke studiuar terrenin dhe duke hartuar harta, mes tyre edhe një hartë jashtëzakonisht të detajuar të lumit Arno dhe burimeve të tij.
Rrugët që u bashkuan
Në tetor të vitit 1502, da Vinci dhe Machiavelli u gjendën në të njëjtin vend, në të njëjtën kohë: në Imola, një qytet i vogël mes Firences dhe Detit Adriatik. Da Vinci ndodhej atje si pjesë e oborrit të Borgias, ndërsa Makiaveli ishte dërguar për të vëzhguar ambiciet e dukës dhe për të ruajtur marrëdhënien e brishtë të Firences me këtë udhëheqës.
Nuk dihet nëse da Vinci dhe Makiaveli patën kontakte të drejtpërdrejta në Imola. Por në një letër dërguar Firences më 8 nëntor 1502, Makiaveli përmendi një “mik” pa emër, vlerësimin e të cilit për Borgian e konsideronte veçanërisht të rëndësishëm. Në librin e tij, Masters ngre mundësinë që kjo figurë misterioze të ketë qenë da Vinci. Edhe pse nuk është gjetur asnjë provë përfundimtare, Masters e sheh këtë si një shpjegim të mundshëm për mënyrën se si dy burrat, menjëherë pas kthimit në Firence, u gjendën duke punuar së bashku në të njëjtat projekte ambicioze ushtarake.
Një nga projektet e tyre të para të përbashkëta ishte La Verruca, një fortesë jashtë Pizës. Makiaveli luajti një rol të rëndësishëm në pushtimin e saj, ndërsa da Vinci, me 21 qershor 1503, ndodhej në atë vend si këshilltar. Madje, disa studiues kanë sugjeruar se da Vinci mund të ketë përfshirë në peizazhin e sfondit të “Mona Lizës” një majë mali që i ngjan Monte Verrucës, ku ndodhej fortesa.
Plani i dy burrave nuk ishte thjesht një projekt inxhinierik. Ata po mendonin se si një lumë mund të përdorej për të ndryshuar ekuilibrin ushtarak dhe ekonomik mes Firences dhe Pizës. Duke ndryshuar rrjedhën e Arnos, Firence mund të krijonte një rrugë të re drejt detit dhe njëkohësisht t’i shkaktonte dëme serioze qytetit rival. Ishte një ide madhështore, e rrezikshme dhe tipike për ambiciet e Rilindjes: të përdorej vetë natyra si mjet lufte.
Plani për lumin Arno merr formë
Shumë shpejt, të dy burrat u përfshinë në një projekt shumë më ambicioz. Në korrik të vitit 1503, një raport nga terreni shënonte se “Leonardo da Vinci dhe disa të tjerë” kishin shqyrtuar një propozim për të parë nëse “Arnoja do të kthehej në atë drejtim apo do të vazhdonte në shtratin e tij” dhe e kishin konsideruar idenë “shumë të përshtatshme”.
Dy ditë më vonë, natyra e projektit u bë më e qartë. Librat e llogarive të qeverisë së Firences regjistruan shpenzime për një ekspeditë “me Leonardon” në territorin e Pizës, “për ta devijuar Arnon nga rrjedha e tij dhe për t’ia hequr Pizës”.
Studiuesit përgjithësisht bëjnë dallimin mes dy projekteve të lidhura, por të veçanta, për lumin Arno. I pari ishte një plan lufte për devijimin e pjesës së poshtme të Arnos, duke i privuar Pizës ujin, tregtinë dhe qasjen në lumin që mbështeste një pjesë të madhe të ekonomisë së saj. I dyti ishte shumë më ambicioz: një përpjekje afatgjatë për ta bërë Arnon të lundrueshëm, duke hapur kanale dhe tunele përmes kodrave në perëndim të Firences, me synimin për të krijuar një rrugë të drejtpërdrejtë drejt detit.
Ndërsa historianët përgjithësisht e konsiderojnë Makiavelin një figurë qendrore në të dy projektet, shkalla në të cilën ai dhe da Vinci punuan së bashku për devijimin e Arnos mbetet e debatueshme.
“Ne nuk duhet t’i imagjinojmë Makiavelin dhe Leonardon si një çift komplotistësh apo bashkëpunëtorësh të ngushtë; nuk ka prova konkrete për një lidhje kaq të thellë personale”, thotë Emanuela Ferretti, profesoreshë e asociuar e historisë së arkitekturës në Universitetin e Firences dhe specialiste e arkitekturës dhe inxhinierisë së Rilindjes. “Ata ishin thjesht dy mendje të jashtëzakonshme, rrugët e të cilëve u kryqëzuan në Firence gjatë atyre viteve.”
“Makiaveli ishte një nga mendjet e mëdha politike dhe strategjike pas projektit, duke e parë devijimin si armën e përsosur për të mposhtur Pizën”, shpjegon Ferretti. “Leonardo, nga ana tjetër, solli ekspertizën e tij teknike duke studiuar rrjedhën e Arnos dhe vëllimin e ujit të tij, por roli i tij ishte ai i projektuesit konceptual.”
Pavarësisht natyrës së saktë të marrëdhënies së tyre, si da Vinci, ashtu edhe Makiaveli u lidhën me këtë projekt. Propozimi parashikonte devijimin e Arnos drejt zonave kënetore pranë Livornos, duke përdorur diga të ulëta që do ta drejtonin ujin në një kanal rreth 1,6 kilometra të gjatë, përpara se ai të ndahej në kanale më të vogla. Da Vinci llogariti se do të duhej të zhvendoseshin rreth një milion tonë dhe, çka kërkonte afërsisht 54,000 ditë pune.
“Sipas standardeve të asaj kohe, ky projekt ishte jashtëzakonisht i guximshëm nga ana teknike. Devijimi i një lumi si Arnoja do të thoshte të sfidoje ligjet e natyrës duke përdorur vetëm mjetet që kishte në dispozicion Rilindja: forcën e krahëve, lopatat dhe llogaritjet gjeometrike”, thotë Ferretti.
Plani dështon
Megjithatë, projekti nuk e arriti kurrë qëllimin e tij. Edhe pse propozimi u miratua në vitin 1503, gërmimet në shkallë të gjerë nisën vetëm më shumë se një vit më vonë. Deri atëherë, përgjegjësia kishte kaluar në duar të tjera.
“Përfshirja e drejtpërdrejtë e Leonardos në fazën e zbatimit të projektit është kryesisht një mit historiografik, një ide që është forcuar me kalimin e kohës, por që nuk mbështetet nga prova të vlefshme dokumentare”, thotë Ferretti.
Nën drejtimin e një inxhinieri të ujërave të njohur si Colombino, ndërtimi filloi në gusht të vitit 1504 dhe ndryshonte në disa aspekte nga planet fillestare të da Vinçit. Projekti kërkoi shumë më tepër kohë dhe para nga sa ishte parashikuar, ndërsa kanalet devijuese nuk arritën ta përcillnin lumin siç ishte planifikuar, përveç periudhave të përmbytjeve.
Ndërsa vështirësitë shtoheshin, zyrtarët fiorentinë kërkuan këshillën e arkitektit të njohur Biagio Rossetti. Sipas Ferrettit, Rossetti arriti përfundimisht në përfundimin se projekti nuk mund të shpëtohej, duke i dhënë praktikisht fund përpjekjes.
Me braktisjen e planit për devijimin e lumit, u braktis edhe vizioni më i gjerë i da Vinçit për ta shndërruar Arnon në një arterie tregtare të lundrueshme, që do ta lidhte drejtpërdrejt Firencen me detin.
“Përpjekja e da Vinçit për të kuptuar rrjedhën, lëvizjen dhe forcën e ndërlikuar të ujit, dhe mënyrën se si kjo njohuri mund të përdorej për qëllime praktike dhe artistike, e shoqëroi gjatë gjithë karrierës së tij”, thotë Geddes.
Edhe pas dështimit të projektit të Arnos, da Vinci vazhdoi të merrej me ujin. Ai zhvilloi plane të reja për kanale dhe lundrimin në lumenj, ndërsa mbushi fletoret e tij me studime mbi lëvizjen dhe sjelljen e ujit.
Ndërkohë, Makiaveli do të përdorte krizat politike të kohës për të shkruar “Princin”, vepra që ndihmoi që emri i tij të bëhej sinonim i dinakërisë politike.
Sa për vetë Arnon, ai ende rrjedh pranë Firences dhe vazhdon drejt detit pranë Pizës, duke ndjekur pothuajse të njëjtën rrjedhë që kishte pesë shekuj më parë.
Në fund, plani i madh për ta kthyer lumin në një armë kundër Pizës dështoi, por përpjekja zbuloi një nga anët më të jashtëzakonshme të mendimit të Rilindjes: besimin se njohuritë për natyrën mund të shndërroheshin në mjete për të ndryshuar botën, madje edhe për ta përdorur vetë një lumë si instrument lufte.
