Nga Klevi Elezi
Vendimi i Gjykatës Kushtetuese për Avokatin e Popullit nuk duhet lexuar vetëm si një “rrëzim kërkese”. Ai hap një debat shumë më të rëndësishëm: ku mbaron diskrecioni politik i Kuvendit dhe ku fillon detyrimi kushtetues për të garantuar një institucion realisht të pavarur?
Gjykata Kushtetuese e konsideroi në juridiksionin e saj verifikimin e zgjedhshmërisë dhe papajtueshmërisë së Avokatit të Popullit, por njëkohësisht la jashtë kontrollit kushtetues disa nga pretendimet që lidhen me procedurën parlamentare, duke i konsideruar çështje që nuk ngrenë nivel kushtetues.
Këtu lind pyetja e parë.
Nëse mënyra se si zgjidhet kreu i një institucioni kushtetues nuk ka rëndësi kushtetuese, atëherë çfarë e garanton pavarësinë e vetë institucionit?
Kushtetuta e përcakton Avokatin e Popullit si një institucion të pavarur në ushtrimin e detyrës. Neni 60 e thotë shprehimisht këtë, ndërsa neni 61 përcakton kriteret kushtetuese të zgjedhjes.
Prandaj, procedura nuk mund të shihet thjesht si një çështje teknike e Kuvendit kur ajo mund të ndikojë drejtpërdrejt në legjitimitetin dhe pavarësinë e personit që do të ushtrojë këtë funksion.
Një tjetër pikë që meriton debat është standardi i përdorur nga Gjykata për kriterin profesional.
Kushtetuta kërkon që Avokati i Popullit të ketë “njohuri dhe veprimtari të njohura në fushën e të drejtave të njeriut dhe të ligjit”. Ligji organik, në formulimin e tij aktual, flet edhe për “njohuri dhe veprimtari të shquara” në këto fusha dhe parashikon kritere të tjera për kandidaturën.
Gjykata thotë se Kuvendi ka diskrecion në vlerësimin profesional të kandidatëve.
Kjo është e kuptueshme.
Por diskrecioni nuk është i njëjtë me mungesën e kontrollit.
Pyetja reale është: sa i thellë duhet të jetë kontrolli kushtetues kur bëhet fjalë për një kriter të shprehur drejtpërdrejt në Kushtetutë?
Nëse mjafton që Kuvendi të deklarojë se ka kryer një vlerësim profesional dhe Gjykata të mos gjejë “arbitraritet”, atëherë ekziston rreziku që kriteret kushtetuese të shndërrohen nga kritere reale përzgjedhjeje në një formalitet procedural.
Dhe kjo është një çështje që meriton përgjigje.
Edhe më interesante është çështja e 28 deputetëve.
Ligji organik përcakton që kandidaturat për Avokat të Popullit i paraqiten Kuvendit nga jo më pak se 28 deputetë. Gjykata arsyetoi se ky kusht ishte plotësuar në momentin kur Komisioni i Ligjeve verifikoi kandidaturat dhe se tërheqja e mëvonshme e mbështetjes nuk mund të prodhonte më pasoja.
Këtu mund të bëhet një debat serioz juridik:
A është mbështetja e 28 deputetëve vetëm një kusht formal për të hyrë në procedurë, apo është pjesë e legjitimitetit politik të kandidaturës deri në momentin e zgjedhjes?
Gjykata ka dhënë përgjigjen e saj.
Por kjo nuk do të thotë se pyetja është e mbyllur për debatin publik dhe juridik.
Sidomos kur vetë Gjykata ka pranuar se rregulli i 28 deputetëve është krijuar për të siguruar efektivitetin e procedurës parlamentare.
Atëherë duhet shpjeguar qartë: çfarë vlere ka një mekanizëm mbështetjeje nëse vullneti i atyre që e dhanë mund të shpërfillet plotësisht përpara votimit final?
Dhe këtu arrijmë te pjesa më politike e gjithë historisë.
Një institucion si Avokati i Popullit nuk është një post i zakonshëm administrativ. Ai ka për detyrë të kontrollojë administratën publike, të mbrojë individin nga veprimet e paligjshme ose të parregullta të administratës dhe Kushtetuta e përcakton si të pavarur në ushtrimin e funksionit.
Prandaj, çdo marrëveshje politike mes shumicës dhe opozitës, çdo tërheqje mbështetjeje, çdo interpretim procedural dhe çdo konflikt mbi kandidaturën duhet parë edhe në funksion të një pyetjeje themelore:
A po prodhon sistemi një Avokat të Popullit të pavarur nga politika, apo thjesht një Avokat të Popullit të zgjedhur nga politika?
Këto janë dy gjëra krejt të ndryshme.
Nuk është e drejtë të thuhet, pa arsyetimin e plotë të vendimit, se Gjykata Kushtetuese ka marrë një vendim politik. Por është plotësisht legjitime të kërkohet transparencë mbi standardin juridik që ajo ka përdorur.
Sepse sot Gjykata tha se disa çështje nuk arrijnë nivelin kushtetues, se Kuvendi ka hapësirë diskrecionale në vlerësimin e kandidatëve dhe se mbështetja e 28 deputetëve nuk mund të tërhiqet me pasoja pasi procedura ka kaluar një fazë të caktuar.
Tani pritet arsyetimi i plotë.
Dhe pikërisht aty duhet parë nëse kemi të bëjmë me një interpretim të qëndrueshëm të Kushtetutës, me një zgjerim të diskrecionit parlamentar, apo me një standard që në të ardhmen mund të përdoret edhe për institucione të tjera kushtetuese.
Sepse çështja nuk është vetëm kush është Avokati i Popullit.
Çështja është kush kontrollon kontrolluesin dhe sa e pavarur është një zyrë që duhet të kontrollojë vetë shtetin.
