Nga Klevi Elezi
Në Shqipëri, sa herë flitet për reformën zgjedhore, krijohet përshtypja se problemi kryesor i demokracisë sonë është gjetja e një formule që kënaq dy partitë e mëdha. Diskutohet për qarqet, koalicionet, pragjet, mandatet dhe formulat e shpërndarjes së tyre. Por shumë rrallë diskutohet për atë që duhet të jetë në qendër të çdo sistemi demokratik: qytetarin dhe të drejtën e tij për të zgjedhur përfaqësuesit.
Reforma zgjedhore nuk mund të jetë një tjetër marrëveshje politike, e hartuar në tryezat e partive dhe e miratuar në Kuvend si një kompromis mes interesave të tyre. Ajo duhet të jetë një reformë që ndryshon raportin e pushtetit midis qytetarit dhe politikës.
Zgjedhjet e vitit 2025 nxorën në pah një problem thelbësor të sistemit aktual. Edhe pse u aplikua votimi preferencial, ekzistenca e listave të mbyllura dhe përparësia e tyre në shpërndarjen e mandateve ruajtën një ndikim të konsiderueshëm të partive në përzgjedhjen e deputetëve.
Këtu lind një pyetje që meriton përgjigje: çfarë kuptimi ka vota preferenciale, nëse renditja e përcaktuar nga partia mund të ketë përparësi ndaj vullnetit të zgjedhësit?
Një demokraci nuk matet vetëm me faktin se qytetarët shkojnë në kutitë e votimit. Ajo matet edhe me fuqinë reale që kanë për të përcaktuar se kush do t’i përfaqësojë.
Prandaj, një alternativë që meriton të diskutohet seriozisht është sistemi proporcional kombëtar me lista 100 për qind të hapura.
Në këtë model nuk do të kishte lista të mbyllura dhe kandidatë të privilegjuar nga pozicioni që u cakton kryetari i partisë. Çdo subjekt politik do të paraqiste një listë të vetme kandidatësh dhe qytetari do të kishte mundësinë të votonte për partinë dhe për kandidatin që dëshiron të shohë në Kuvend.
Partia do të merrte mandate në përpjesëtim me votat e fituara, ndërsa deputetët do të përcaktoheshin nga numri i votave preferenciale që merrnin kandidatët.
Në këtë mënyrë, kryetari nuk do të kishte më mundësinë të përcaktonte i vetëm se kush hyn në Parlament dhe kush mbetet jashtë tij.
Por reforma nuk duhet të ndalet këtu.
Duhet të garantohet një administratë zgjedhore e pavarur, të vendosen mekanizma të fortë kundër përdorimit elektoral të administratës publike, të sigurohet transparencë e plotë e financimit të fushatave dhe të krijohen kushte të barabarta për të gjithë kandidatët.
Demokracia duhet të fillojë edhe brenda partive politike. Nuk mund të kërkojmë zgjedhje demokratike në shoqëri, nëse vetë organizatat politike funksionojnë me vendimmarrje të përqendruar dhe me kandidatura që përcaktohen nga një rreth i ngushtë drejtuesish.
Sigurisht, listat e hapura kërkojnë rregulla të forta për të shmangur garën e pabarabartë financiare dhe klientelizmin. Ato kërkojnë transparencë, kontroll dhe garanci për përfaqësimin gjinor e territorial.
Një tjetër çështje është stabiliteti i ligjit. Rregullat themelore të zgjedhjeve nuk duhet të ndryshohen në prag të zgjedhjeve dhe as të hartohen pa konsultim të gjerë me partitë, shoqërinë civile, ekspertët dhe qytetarët. Rekomandimet e OSBE/ODIHR duhet të shërbejnë si pikënisje konkrete, jo si referenca që përmenden vetëm kur u interesojnë palëve.
Në fund, duhet të kuptojmë se Parlamenti nuk është pronë e partive politike. Deputetët nuk janë përfaqësues të përhershëm të kryetarëve të tyre. Ata janë përfaqësues të qytetarëve dhe duhet të mbajnë përgjegjësi përballë tyre.
Shqipërisë nuk i duhet thjesht një formulë tjetër për të ndarë 140 mandatet. I duhet një mekanizëm që e bën votën e qytetarit përcaktuese, konkurrencën politike të ndershme dhe përfaqësimin parlamentar më të drejtpërdrejtë.
Sepse demokracia nuk është vetëm e drejta për të votuar. Është edhe e drejta për të zgjedhur realisht.
Reforma zgjedhore duhet të fillojë aty ku fillon demokracia: te qytetari.
