Nëse një flutur përplas krahët në Brazil, a mund të shkaktojë një tornado në Teksas? Kjo ishte pyetja që meteorologu Edward Lorenz shtroi në një fjalim në vitin 1972, duke i dhënë emër një ideje që ai e kishte studiuar prej vitesh: “efektit flutur”.
Përgjigjja e Lorenzit ishte se nuk mund ta dimë. Përplasja e krahëve të një fluture mund të ndikojë në krijimin e një tornadoje, por mund edhe ta parandalojë atë. Rezultati nuk mund të parashikohet.
Si lindi efekti flutur?
Lorenz e zhvilloi këtë ide në vitet 1960, kur përdorte kompjuterë për të simuluar motin. Kur rrumbullakosi një vlerë nga 0.506127 në 0.506, simulimi filloi të jepte rezultate krejt të ndryshme. Kjo e çoi në përfundimin se ndryshime shumë të vogla në kushtet fillestare mund të sjellin rezultate jashtëzakonisht të ndryshme.
Kjo ide u bë një nga bazat e teorisë së kaosit, një fushë e matematikës që studion sisteme të ndjeshme ndaj ndryshimeve të vogla dhe sjelljen e tyre të paparashikueshme.
Efekti flutur tregoi gjithashtu kufijtë e parashikimit afatgjatë të motit. Edhe ndryshimet më të vogla mund të ndikojnë në mënyrë të ndërlikuar në zhvillimin e një sistemi.
Çfarë kuptojmë gabim?
Termi është bërë shumë i njohur, por shpesh përdoret gabimisht. Për shembull, dikush mund të thotë: “Nëse nuk do të shkoja në atë festë, nuk do ta takoja kurrë bashkëshortin tim. Ky është efekti flutur.”
Në të vërtetë, efekti flutur nuk do të thotë se një ngjarje e madhe mund të gjurmohet drejtpërdrejt deri te një zgjedhje e vogël. Ai thotë se një ndryshim i vogël mund të sjellë pasoja të mëdha dhe të paparashikueshme.
Pra, efekti flutur na kujton se ndryshimet e vogla mund të ndikojnë shumë në të ardhmen, por nuk na tregon paraprakisht se çfarë pasojash do të kenë.
