Për shekuj me radhë, eksploruesit janë ngjitur në male, kanë studiuar një formacion gjeologjik në formë varke dhe kanë kërkuar mbetje druri të lashtë, me shpresën për të gjetur një nga objektet më të famshme të humbura të historisë: Arkën e Noes. Deri tani, asnjë prej pretendimeve për zbulimin e saj nuk ka qëndruar përballë shqyrtimit shkencor.
Megjithatë, nëse Arka mbetet e paarritshme, origjina e tregimit për Përmbytjen ofron të dhëna më konkrete. Gjeologët dhe arkeologët kanë gjetur prova të shumta për përmbytje katastrofike në botën e lashtë, ndërsa pllakat kuneiforme tregojnë se tregime shumë të ngjashme me atë biblik për Noen qarkullonin në Mesopotami shekuj para se të shkruhej rrëfimi i Dhiatës së Vjetër.
Kërkimet e para për Arkën e Noes
Libri i Zanafillës thotë se Arka u ndal në “malet e Araratit”, pa përcaktuar një majë të veçantë. Kjo paqartësi ka nxitur për shekuj kërkime për vendndodhjen e saj.
Që në shekullin V, një tekst që i atribuohet historianit armen Faustus të Bizantit tregon se peshkopi Jakob i Nisibit u ngjit në një mal të quajtur Ararat, në atë që sot është Turqia juglindore. Sipas tregimit, kur iu afrua majës, një engjëll i tha të mos vazhdonte më tej dhe i dha një copëz të Arkës.
Në shekullin XIII, murgu dominikan Vincent de Beauvais përshkroi një Arkë në një tjetër mal Ararat, shumë më në veri, pranë kryeqytetit të atëhershëm armen, Anit. Disa dekada më vonë, Marco Polo shkroi se Arka ndodhej në majën e një mali të madh në Armeni, por shtoi se dëbora e përhershme e bënte ngjitjen pothuajse të pamundur.
Ngjitja në malin Ararat
Në vitin 1829, natyralisti gjerman Friedrich Parrot bëri ngjitjen e parë të dokumentuar në malin Ararat, në territorin që historikisht i përkiste Armenisë dhe sot ndodhet në Turqi.
Eksplorues të tjerë e ndoqën. Në vitin 1876, historiani britanik James Bryce gjeti një copë druri të përpunuar në një lartësi mbi 4000 metra. Në vitet 1950 dhe 1960, eksploruesi francez Fernand Navarra pretendoi se kishte parë një anije nën akullin e malit dhe solli me vete copa druri. Por analizat me radiokarbon treguan se druri datonte nga shekujt III-VIII pas Krishtit, mijëra vjet shumë vonë për të qenë pjesë e Arkës së Noes.
A mund të identifikohet Arka?
Kërkimi vazhdon. Në vitin 2026, studiuesit nisën shpime në formacionin Durupınar, një strukturë gjeologjike në formë varke rreth 32 km në jug të malit Ararat. Ata po mbledhin qindra mostra nga thellësia për analiza laboratorike.
Por edhe zbulimi i një anijeje të lashtë prej druri nuk do ta zgjidhte domosdoshmërisht misterin. Datimi me radiokarbon mund të përcaktonte një periudhë të mundshme, por jo ta lidhte anijen me Noen. Arkeologia Jodi Magness thekson se nuk dihet nëse Noe ka ekzistuar dhe, nëse ka ekzistuar, kur ka jetuar.
Për më tepër, Noe nuk ishte i vetmi i mbijetuar i Përmbytjes në letërsinë e lashtë të Lindjes së Afërt.
Tregimet për Përmbytjen para Noes
Historiani i gjeomorfologjisë David Montgomery e quan tregimin biblik një “trashëgimi babilonase”, të ndikuar nga histori për përmbytje që qarkullonin në Mesopotami prej shekujsh.
Në Epin e Gilgameshit, Utnapishtimi paralajmërohet për një përmbytje, ndërton një anije, merr familjen dhe kafshët, lëshon zogj për të gjetur tokë të thatë dhe bën një flijim pasi ujërat tërhiqen. Tregime të tjera më të hershme përfshijnë Epin e Atrahasisit dhe Tregimin Sumer për Përmbytjen, ku i mbijetuari quhet Ziusudra.
Ngjashmëritë e shumta sugjerojnë se një përmbytje reale ose një seri përmbytjesh mund të ketë frymëzuar rrëfimin biblik.
Përmbytje globale apo katastrofë rajonale?
Te Zanafilla, Përmbytja është globale: ujërat mbulojnë malet dhe çdo krijesë tokësore jashtë Arkës zhduket. Por dëshmitë gjeologjike tregojnë se një përmbytje e tillë globale nuk ka ndodhur. Kjo ide u hodh poshtë nga shkenca e gjeologjisë më shumë se një shekull më parë.
Megjithatë, kjo nuk përjashton një përmbytje katastrofike rajonale. Montgomery përmend dy mundësi kryesore.
E para është lugina e Tigrit dhe Eufratit, ku përmbytjet e mëdha ishin të zakonshme. Kur lumenjtë dilnin nga shtrati, fushat përreth mund të përmbyteshin plotësisht, duke krijuar një katastrofë të madhe për banorët vendas.
Mundësia e dytë lidhet me Detin e Zi. Gjeologët William Ryan dhe Walter Pitman kanë propozuar se, mijëra vjet më parë, ujërat e Mesdheut mund të kenë kaluar përmes Bosforit dhe të kenë përmbytur një luginë të ulët, duke shndërruar një liqen të madh me ujë të ëmbël në Detin e Zi. Disa studiues e kanë kundërshtuar këtë teori, por nëse ngjarja ka ndodhur, banorët e zonave përreth mund të kenë ruajtur kujtime të katastrofës dhe t’i kenë përcjellë ato drejt Mesopotamisë.
Sipas Montgomery-t, cilido prej këtyre skenarëve mund të ketë ndikuar në tregimin biblik. Madje, ato mund të mos përjashtojnë njëri-tjetrin. Kujtimet e një përmbytjeje të hershme në Detin e Zi mund të jenë ndërthurur më vonë me përvojat e popujve të Mesopotamisë, ku tregimi u pasurua brez pas brezi dhe përfundimisht u përfshi në traditën biblike.
Me disa përmbytje të lashta të mundshme dhe pa mënyrë për të ndjekur gjurmët e një tradite gojore deri te fillimi i saj, studiuesit dyshojnë se do të mund të përcaktohet ndonjëherë me siguri se cila katastrofë, apo cilat katastrofa, qëndrojnë pas historisë së Përmbytjes së Noes.
