Vigjilencë, o njerëz!
Dëgjojeni këtë thirrje,
Se koha ka ngritur zërin, po çan heshtjen e thellë;
Dielli po perëndon në horizontin e përflakur,
E mbi qiellin e njerëzimit një vel i zi është shtruar.
Një erë e panjohur mbi tokë po fryn,
Në zemrat e njerëzve një ankth i vjetër zgjohet;
Qielli ka ulur ballin, deti po psherëtin,
E shpirti i kësaj bote në udhëkryq po mundohet.
Ora po troket me gishtat e padukshëm,
Në portën e historisë, ku koha s’ka mëshirë;
Çdo sekondë që ikën lë gjurmë të pashlyeshme,
Çdo hap që hedh njerëzimi e çon drejt dritës ose errësirës.
Zgjohuni, o njerëz, nga gjumi i rëndë,
Nga ëndrrat e rreme që ju kanë verbuar!
Se ndërsa ju flini nën çatitë e qeta,
Themelet e botës mund të jenë lëkundur.
Mos prisni që kambanat t’ju zgjojnë nga gjumi,
zëri i ndërgjegjes po ju thërret prej moti;
prisni që stuhia t’ju shembë muret,
ta kuptoni sa e brishtë është jeta e kësaj bote.
Vigjilencë, o njerëz, vigjilencë!
Se koha nuk kthehet, as lumi në burim;
Ajo që mbillet sot në arën e historisë,
Nesër do të mbijë si mallkim ose bekim.
Retë që mbulojnë horizontin
Shikoni përreth, çfarë po ndodh me botën,
Sa plagë të hapura ka në trupin e saj!
Në Lindje e në Perëndim, në Veri e në Jug,
Njerëzimi ecën zbathur mbi gjembat e mëdhenj të kohës.
Në qiell ngrihen tymra, në tokë derdhet gjak,
Nën rrënoja mbeten ëndrra, lodra e fëmijë;
Një nënë kërkon të birin mes gurëve të ftohtë,
Dhe zëri i saj i këputur përplaset në hapësirë.
Ajo thërret me emër, por emri humbet në erë,
E gurët nuk përgjigjen, as qielli nuk flet;
Në krahët e saj dridhet një copëz e jetës,
Ndërsa bota e shikon tragjedinë dhe hesht.
Sa djepa kanë mbetur pa ninulla në mbrëmje,
Sa sy të vegjël presin një dorë që s’kthehet!
Sa baballarë janë nisur për rrugën e fundit,
E sa nëna me lotët edhe gurin e tretin!
Mbi çatitë e djegura hëna rri si dëshmitare,
Yjet dridhen në qiell si qirinj në erë;
Dhe nata, e ngarkuar me klithma e kujtime,
E mbështjell tokën me një vello të zezë.
O njerëzim, ku e fshehe zemrën tënde?
Në cilën shpellë të ftohtë e burgose mëshirën?
Si mund të flesh i qetë kur pranë teje dikush vdes,
Kur uria ia mbyll gojën një fëmije që kërkon bukë?
Çfarë vlere ka pasuria kur shtëpitë digjen?
Çfarë vlere ka lavdia kur nënat derdhin lot?
Çfarë vlere ka fitorja mbi varret e të pafajshmëve,
Kur humbësi i vërtetë është vetë njerëzimi?
Kambanat e një bote nën stuhí
Po bien kambanat në qytete e në fshatra,
Po dridhen portat, po kërcasin themelet;
Një zë i padukshëm përshkon kontinentet,
Si gjëmim bubullimash që lajmërojnë rrëmetet.
Bota po lëkundet si anije në det,
Me vela të shqyera e timon të thyer;
Valët ngrihen përpjetë, horizonti po nxihet,
E kapitenët e verbër ende grinden për pushtet.
Një rend i ri po troket me hapa të rëndë,
Por askush nuk e di çfarë fytyre do të ketë;
Mund të vijë si agim me rreze të arta,
Ose si një natë që s’lë yje në qiell.
Historia kthen faqet me duar të përgjakura,
Dhe shkruan me lot atë që harrojmë shpejt;
Perandori ngrihen, perandori bien,
Por dhimbja e njeriut mbetet e njëjtë.
Sa mbretër kanë menduar se bota u përket,
Se emri i tyre do të gdhendet në gurë!
Por koha, ajo plakë me hap të ngadalshëm,
I ka tretur në pluhur si gjethe të këputura.
As froni nuk mbron nga gjykimi i kohës,
As ari nuk blen përjetësinë e emrit;
Se çdo pushtet i ngritur mbi vuajtjen e tjetrit,
Mbart në themelet e veta farën e rrënimit.
O njerëz, a nuk e dëgjoni tokën që rënkon?
A nuk e ndieni erën që paralajmëron shiun?
Kur padrejtësia bëhet ligj i përditshëm,
Edhe heshtja më e thellë fillon të bëhet stuhi.
Popujt zgjohen, sheshet flasin
Sheshet po vlojnë si kazanë të ndezur,
Rrugët po mbushen me hapa të trazuar;
Mbi detin e kokave valëviten pankarta,
E zërat e shtypur shpërthejnë të bashkuar.
Studentët dalin me ëndrra në duar,
Me libra në kraharor e shpresën në sy;
Ata kërkojnë një të ardhme pa pranga,
Një botë ku e drejta të mos jetë veç fjalë.
Punëtorët ngrenë duart e lodhura nga puna,
Fshatarët vështrojnë tokën që nuk i shpërblen;
Të varfrit numërojnë kafshatat e fundit,
Ndërsa të pangopurit numërojnë thesaret që mbledhin.
Një nënë kërkon drejtësi për birin e humbur,
Një plak kërkon paqe për vitet që i kanë mbetur;
Një i ri kërkon punë, një fëmijë kërkon bukë,
E mbi të gjitha këto, njeriu kërkon të jetojë.
Por kur dyert e shpresës mbyllen njëra pas tjetrës,
Kur fjala e lirë mbërthehet me zinxhirë,
Kur e vërteta shitet në tregun e mashtrimit,
Atëherë edhe heshtja shndërrohet në britmë.
Mos e ngatërroni zërin e popullit me erën,
As lotin e të shtypurit me shiun kalimtar;
Se vuajtja, kur mbushet deri në grykë,
Mund të bëhet lumë që rrëzon çdo pendë.
Por, o njerëz, mos e lini zemërimin t’ju verbojë,
As urrejtjen të mbjellë një plagë të re;
Se drejtësia nuk lind nga hakmarrja e verbër,
Por nga e vërteta, guximi dhe ndërgjegjja njerëzore.
Hijet e pushtetit dhe etja e pangopur
Nga skutat e errëta dalin të pangopurit,
Me buzëqeshje të ngrira e zemra prej guri;
Në njërën dorë mbajnë premtime të arta,
Në tjetrën llogari ku njeriu s’ka kurrfarë vlere.
Fjalët u rrjedhin si mjaltë nga buzët,
Por pas tyre fshihet një helm i padukshëm;
Premtojnë pranverë, ndërsa mbjellin dimër,
Premtojnë drejtësi, ndërsa ndërtojnë mure.
Pushteti u bëhet pasqyrë ku adhurojnë veten,
Pasuria u bëhet det që s’ngopet kurrë;
Sa më shumë që mbledhin, aq më shumë dëshirojnë,
Dhe shpirtrat e tyre thahen si puse pa ujë.
Vjedhin nga buka e gojës së fëmijëve,
Nga djersa e punëtorit, nga shpresa e të varfrit;
Shesin të ardhmen për një grusht monedhash,
Dhe ndërgjegjen e fshehin nën qilimat e luksit.
Ndërtojnë pallate mbi themele padrejtësie,
Ngrenë mure të larta për të mos parë vuajtjen;
Por asnjë mur nuk e ndal rënkimin e kohës,
Asnjë portë e blinduar nuk e mbyll derën e së vërtetës.
O njeri, çfarë fitove duke shitur shpirtin?
Një fron që lëkundet, një emër që tretet?
Një grusht dheu më shumë se ai i të tjerëve,
Apo një kujtim të zi që pasardhësit e mallkojnë?
Mos harro: edhe ari e humb shkëlqimin,
Edhe diamanti plasaritet nën goditje;
Por një vepër e mirë, e bërë me zemër të pastër,
Shndrit edhe në shekuj, si yll në pafundësi.
Pasuria që nuk blen dot shpirtin
Ka njerëz që numërojnë arin deri në agim,
Por nuk numërojnë lotët që kanë shkaktuar;
Kanë shtëpi me dritare që prekin retë,
Por në zemrat e tyre janë të varfër e të shkretuar.
Kanë tryeza të mbushura me ushqime të rralla,
Por pranë tyre nuk ulet gëzimi i vërtetë;
Kanë dhoma të stolisura me kristal e mëndafsh,
Por gjumi u ikën dhe nata u bëhet ferr.
Diku, një plak mbledh shishet në rrugë,
Me shpresën të blejë një copë bukë për darkë;
Diku, një fëmijë fle me barkun bosh,
Ndërsa në një pallat hidhet ushqimi në mbeturina.
Diku, një nënë lutet para një dere të mbyllur,
Diku, një i sëmurë pret ilaçin që nuk vjen;
E diku, dikush blen një luks të panevojshëm,
Pa menduar se tjetrit edhe buka i mungon.
A nuk është kjo një plagë në ndërgjegjen e botës?
A nuk është kjo një pasqyrë që na turpëron?
Kur pak njerëz notojnë në lumenj pasurie,
E miliona të tjerë për një pikë ujë luftojnë.
Pasuria nuk është mëkat kur bëhet mirësi,
Kur shndërrohet në bukë, në strehë e në shërim;
Por kur ngrihet në altar e njeriu bëhet skllav i saj,
Ajo kthehet në pranga, në mallkim e në burgim.
Se njeriu nuk matet me arin që zotëron,
As me titujt e lartë që mban mbi supe;
Ai matet me dorën që zgjat drejt të rënit,
Me zemrën që fal dhe me shpirtin që nuk shitet.
Librat e shenjtë dhe peshorja e veprave
Që prej kohësh të lashta, librat e shenjtë na flasin,
Me zëra që përshkojnë shekuj, male e dete;
Na mësojnë se jeta është amanet i shenjtë,
Dhe se çdo zemër ka një dritë që duhet ruajtur.
Na flasin për mëshirën, për faljen, për dashurinë,
Për dorën që jep pa pritur shpërblim;
Për bukën që ndahet me të uriturin,
Për lotin që fshihet me një fjalë ngushëllimi.
Na paralajmërojnë se e keqja ka rrënjë,
Se fara e saj mbin edhe kur toka duket e qetë;
Se gënjeshtra mund të veshë petkun e së vërtetës,
Por vjen një ditë kur maska bie vetë.
Çdo vepër e njeriut lë gjurmë në kohë,
Si hapa mbi rërë që dallga nuk i fshin gjithmonë;
Disa bëhen plagë që brezat i trashëgojnë,
Të tjerat bëhen ura ku shpresat kalojnë.
A mendon vallë njeriu se mund t’i shpëtojë vetes,
Duke i fshehur veprat pas mureve të trasha?
A mund ta mashtrojë ndërgjegjen përgjithmonë,
Kur nata ia sjell në ëndrra fytyrat e harruara?
Ndoshta drejtësia vonon në rrugët e kësaj bote,
Ndoshta i pafajshmi pret gjatë për një përgjigje;
Por asnjë padrejtësi nuk bëhet e drejtë nga koha,
Asnjë e vërtetë nuk humbet vlerën nga heshtja.
Le të kemi frikë jo nga bubullimat e qiellit,
Por nga çasti kur zemra nuk ndien më dhembje;
Kur shohim një njeri të rrëzohet para nesh,
Dhe vazhdojmë rrugën sikur të mos ketë ndodhur asgjë.
Sepse humbja më e madhe e njerëzimit,
Nuk është rrënimi i qyteteve, as shembja e mureve;
Është çasti kur shpirti harron të jetë njerëzor,
Kur e keqja bëhet zakon dhe mirësia përbuzje.
A janë këto shenjat e një kohë të re?
A është kjo ora që shumëkush e ka pritur?
A janë këto shenja të një bote që po ndryshon?
A po mbyllet një kapitull i historisë njerëzore,
Apo thjesht po shfaqet ajo që gjatë është fshehur?
Kush mund ta dijë çfarë sjell e nesërmja,
Çfarë fshihet pas velit të ditëve që vijnë?
Asnjë sy njerëzor nuk e lexon të ardhmen plotësisht,
Asnjë mendje nuk i njeh të gjitha udhët që hapen.
Por shenjat e kohës kërkojnë vëmendjen tonë,
Jo frikë të verbër, as gjykime të nxituara;
Kërkojnë mendje të kthjellëta, zemra të zgjuara,
Dhe hapa të matur në rrugët e trazuara.
Kur gënjeshtra bëhet monedhë e përditshme,
Kur besimi thyhet si qelq nën këmbë,
Kur e drejta shitet në tregun e interesave,
Është koha të ndalemi e të pyesim veten.
Ku po shkojmë, o njerëzim i lodhur?
Çfarë bote po ndërtojmë për fëmijët tanë?
A do t’u lëmë kopshte me lule e burime,
Apo fusha të djegura e qiellin me tym?
A do t’u lëmë libra që flasin për paqen,
Apo histori që tregojnë si vëllai vrau vëllanë?
A do t’u mësojmë të ndajnë bukën me tjetrin,
Apo të ndërtojnë mure për të mbrojtur pasurinë?
Ndoshta ndryshimi ka nisur prej kohësh,
Në heshtjen e thellë të çdo zemre që vuan;
Ndoshta një botë e re lind ngadalë brenda nesh,
Kur njeriu kupton se pa tjetrin nuk mund të jetojë.
Se epokat nuk ndryshojnë vetëm nga luftërat,
As vetëm nga mbretërit që zbresin prej froneve;
Ato ndryshojnë kur zgjohet ndërgjegjja e popujve,
Kur e vërteta del nga hija dhe merr frymë lirisht.
Përgatituni për stuhinë, por mos e humbisni arsyen
Merrni dru për dimër, ruani pak miell,
Mbushni enët me ujë, ndizni një qiri;
Mos e lini shtëpinë pa gjërat e nevojshme,
Se kujdesi i sotëm bëhet mburojë për ditët e vështira.
Por mos e ktheni frikën në zot të shtëpisë,
As dyshimin në çelës që mbyll çdo derë;
Përgatituni me mendje, me qetësi e urtësi,
Dhe mos harroni se bashkimi është forcë në çdo erë.
Nëse retë mblidhen, mos e humbni arsyen,
Nëse rruga errësohet, mos u ndani nga njëri-tjetri;
Një dorë që ndihmon vlen më shumë se një mijë fjalë,
Një zemër që qetëson është dritë në mes të natës.
Ruani pak bukë për atë që s’ka,
Pak ujë për të eturin që troket në prag;
Një batanije për plakun që dridhet nga të ftohtit,
Një fjalë për njeriun që është lodhur nga jeta.
Se stuhitë nuk maten vetëm me erën që fryn,
As me shiun që godet xhamat e dritaret;
Ato maten me mënyrën si qëndrojmë pranë njëri-tjetrit,
Kur frika na troket në zemër dhe shpresa lëkundet.
Nëse vjen një dimër i rëndë mbi tokë,
Le të mos ngrijë dashuria në kraharorin tonë;
Nëse nata zgjatet e drita vonon të vijë,
Le të bëhemi qirinj për njëri-tjetrin.
Mos e mbushni mendjen me lajme të pakontrolluara,
As shpirtin me parashikime që mbjellin tmerr;
Dallojeni të vërtetën nga hija e mashtrimit,
Se edhe frika mund të bëhet armë në duart e të tjerëve.
Vigjilencë nuk do të thotë të jetosh në ankth,
As ta shohësh çdo hije si kërcënim;
Vigjilencë do të thotë të kuptosh kohën,
Të ruash arsyen, dinjitetin dhe besimin.
Kur kupa e padrejtësisë mbushet
Kupa është mbushur, po derdhet ngadalë,
Pika mbi pikë, si lot mbi një varr;
Çdo padrejtësi ka shtuar një pikë në kupë,
Çdo premtim i thyer ka lënë një shenjë të bardhë.
Por çfarë është ajo e bardhë mbi kupën e zezë?
Është kripa e lotëve që askush nuk i pa;
Është shpresa e vrarë e një populli të lodhur,
Është zëri i një nëne që drejtësi nuk gjeti kurrë.
Ka ardhur një çast kur durimi bëhet pyetje,
Kur heshtja e gjatë kërkon një përgjigje;
Kur zemrat e thyera nuk mund të mbajnë më,
Kur ndërgjegjja ngrihet e thotë: «Mjaft më!»
Mjaft me gënjeshtra që vishen me pushtet!
Mjaft me drejtësi që matet me para!
Mjaft me fëmijë që trashëgojnë urrejtje,
Mjaft me varre që hapen për luftëra të kota!
Mjaft me duar që vjedhin nga duart e varfra!
Mjaft me gjuhë që mbjellin përçarje e helm!
Mjaft me zemra që ngurtësohen nga lakmia!
Mjaft me një botë që harron se njeriu ka vlerë!
Por le të jetë kjo thirrje një urë, jo një mur,
Le të jetë zgjim, jo thirrje për shkatërrim;
Le të jetë dritë që zbulon plagët e kohës,
Dhe dorë që i mjekon me drejtësi e mirëkuptim.
Sepse nuk ndërtohet e ardhmja mbi urrejtjen,
As paqja mbi frikën, as liria mbi dhunën;
Një botë më e mirë kërkon guximin për të ndryshuar,
Dhe urtësinë për të mos u bërë si e keqja që luftojmë.
Peshorja e padukshme e jetës
Ekziston një peshore që nuk shihet me sy,
Që nuk e gjen në treg, as në pallatet e arta;
Ajo peshon veprat në heshtjen e netëve,
Dhe vendos përballë njëra-tjetrës zemrat e ngrira e të zjarrta.
Në njërën anë qëndron njeriu që ndau bukën,
Në tjetrën ai që ia rrëmbeu kafshatën të uriturit;
Në njërën anë ai që ngriti një të rrëzuar,
Në tjetrën ai që i vuri këmbën mbi plagë.
Në njërën anë fjala që shëroi një shpirt,
Në tjetrën gënjeshtra që shkatërroi një jetë;
Në njërën anë drita e një zemre të pastër,
Në tjetrën hija e rëndë e një shpirti të verbër.
Dhe koha i vështron të gjitha pa zhurmë,
Si lumi që kalon pranë fushave të gjera;
Nuk pyet sa kurora mbajte mbi kokë,
Por çfarë bëre me duart që të dha jeta.
Dikush do të lërë pas pallate e pasuri,
Por emri i tij do të tretet në pluhurin e viteve;
Dikush do të lërë veç një kasolle të vogël,
Por kujtimi i tij do të jetojë në zemrat e njerëzve.
Se ka varfëri më të madhe se mungesa e arit:
Është mungesa e mëshirës në shpirtin e njeriut;
Dhe ka pasuri më të madhe se të gjitha thesaret:
Është zemra që di të dojë pa kërkuar shpërblim.
Prandaj, para se të gjykosh botën,
Shiko pasqyrën e shpirtit dhe pyet veten:
A kam qenë dritë në rrugën e dikujt,
Apo një re që ia kam fshehur diellin?
A kam ndërtuar ura, apo kam hapur humnera?
A kam mbjellë paqe, apo kam shpërndarë urrejtje?
A kam lënë pas gjurmë që sjellin pranverë,
Apo plagë që do të dhembin edhe kur unë të mos jem?
Të mirët e ndiejnë stuhinë para se të vijë
Të mirët e ndiejnë kur ajri ndryshon,
Kur një fjalë e ftohtë mbulon një zemër të ngrohtë;
Kur buzëqeshjet bëhen maska të ngrira,
Dhe miqësia shitet për një përfitim të vogël.
Ata e ndiejnë kur drejtësia nis të çalojë,
Kur e vërteta fshihet pas perdeve të trasha;
Kur njeriu i ndershëm përqeshet në sheshe,
Dhe mashtruesi nderohet me duartrokitje të gjata.
Të mirët nuk janë profetë të së ardhmes,
As nuk i dinë sekretet e qiellit të pafund;
Por zemra e ndjeshme lexon plagët e kohës,
Ashtu si detari lexon shenjat e detit.
Ata e kuptojnë se kur prishet besimi,
Nuk mjafton një fjalë për ta rindërtuar;
Kur rrëzohet nderi dhe ngrihet mashtrimi,
Një shoqëri e tërë mund të jetë plagosur.
Ndërsa të ligjtë qeshin në hijen e fitoreve,
Duke menduar se fati u përket përgjithmonë;
Ata nuk e dëgjojnë krisjen e mureve të tyre,
As hapin e kohës që afrohet pa zhurmë.
Por le të mos gëzohemi kur tjetri rrëzohet,
As të mos ushqejmë shpresën me fatkeqësinë e tij;
Le të dëshirojmë që i gabuari ta kuptojë gabimin,
Dhe të gjejë guximin të kthehet në rrugën e mirë.
Sepse fitorja më e madhe nuk është rënia e armikut,
Por çlirimi i zemrës nga urrejtja dhe ligësia;
Nuk është hakmarrja që na bën të fortë,
Por aftësia për të mbetur njerëzor në kohë të vështira.
Këtu ndahen rrugët
Këtu ndahet udha, këtu peshohet jeta,
Këtu secili zgjedh çfarë fara do të hedhë;
Njëra rrugë të çon drejt dritës së ndërgjegjes,
Tjetra të humb në pyllin ku shpresa nuk gjen shteg.
Një udhë është e ngushtë, me gurë e me gjemba,
Por në fund të saj lulëzon një kopsht;
Tjetra është e shtruar me ar e me lule të rreme,
Por nën bukurinë e saj fshihet një hon i thellë.
Njëra kërkon durim, ndershmëri e sakrificë,
Tjetra premton fitore pa djersë e mundim;
Njëra ndërton ngadalë me themele të forta,
Tjetra ngrihet shpejt dhe shembet në shkatërrim.
Secili korr frytin që vetë e ka mbjellë,
Edhe kur stina vonon të sjellë korrje;
Fara nuk e harron dorën që e mbuloi me dhe,
Dhe rrënja e di se nga cila tokë e mori ushqimin.
Dikush do të korrë hi nga zjarri që ndezi,
Dikush do të gjejë lule në arën që ujiti;
Dikush do të kërkojë hije nën pemën e së keqes,
Dhe do të kuptojë se vetë rrënjët ia thau.
Por asnjë njeri nuk është i burgosur përgjithmonë;
I gabimeve që ka bërë në vitet e shkuara;
Për sa kohë ndërgjegjja mund të zgjohet në zemër,
Ekziston një udhë që të kthen te drita e harruar.
Pendimi nuk e fshin gjithmonë plagën e shkaktuar,
As nuk i kthen të gjitha ditët që kanë ikur;
Por mund të ndalë dorën që vazhdon të lëndojë,
Dhe të mbjellë një farë të re në dheun e përgjakur.
Një botë po mbyllet, një tjetër po lind
Duam apo s’duam, koha ecën përpara,
Si lumë që s’e kthen dot asnjë urdhër njerëzor;
Disa ura shemben, disa brigje ndryshojnë,
Dhe ajo që dukej e përjetshme bëhet kujtim kalimtar.
Një botë e vjetër po tretet ngadalë,
Si akulli në diellin e një pranvere të vonuar;
Rregulla të vjetra po humbin fuqinë,
E mendime të reja po kërkojnë të marrin frymë.
Por jo çdo e re është dritë për njerëzimin,
As çdo e vjetër meriton të hidhet në harresë;
Duhet të ruajmë urtësinë që na ka mbajtur gjallë,
Dhe të lëmë pas zinxhirët që na kanë penguar të ecim.
Ora po troket, ndryshimi po vjen,
Si dallgë që ngrihet në detin e pafund;
Por çfarë do të sjellë kjo valë e madhe,
Varet edhe nga duart që i japin drejtim.
Mund të ndërtojmë një botë ku dija shëron,
Ku shkenca ndriçon dhe drejtësia mbron;
Ku teknologjia u shërben njerëzve,
E jo njerëzit të bëhen skllevër të saj.
Mund të ndërtojmë ura mes popujve,
Të shërojmë plagët që shekujt kanë lënë;
Të ndajmë burimet, të mbrojmë natyrën,
Dhe t’i japim jetës një kuptim më të thellë.
Por mund të zgjedhim edhe rrugën e errët,
Ku frika sundon dhe lakmia merr fron;
Ku njeriu humbet fytyrën në turmën pa shpirt,
Dhe teknologjia bëhet mjet për ta kontrolluar.
Prandaj, ndryshimi nuk është vetvetiu shpëtim,
As e ardhmja nuk vjen me garanci në duar;
Ajo ndërtohet çdo ditë nga zgjedhjet tona,
Nga e mira që bëjmë dhe nga e keqja që ndalim.
Mos e prisni shpëtimin duarkryq
Mos pritni nga qielli të zbresë shpëtimi,
Nëse vetë nuk lëvizni as dorë, as këmbë;
Mos kërkoni nga koha t’ju shërojë plagët,
Nëse vazhdoni të hidhni kripë mbi to çdo ditë.
Lutja është dritë kur lind nga zemra,
Por edhe dora duhet të punojë në tokë;
Besimi bëhet forcë kur shoqërohet me vepra,
Dhe shpresa merr krahë kur njeriu përpiqet.
Nëse shihni një të uritur, ndajeni bukën,
Nëse shihni një të rrëzuar, jepini dorën;
Nëse shihni padrejtësi, mos e quani zakon,
Nëse shihni urrejtje, mos i jepni zemër.
Mos prisni që dikush tjetër të bëhet dritë,
Kur edhe ju mbani një shkëndijë brenda vetes;
Mos prisni që bota të ndryshojë brenda një nate,
Kur mund ta nisni ndryshimin me një vepër të mirë.
Një fjalë e drejtë mund të ndalë një gënjeshtër,
Një dorë e zgjatur mund të shpëtojë një jetë;
Një njeri i ndershëm mund të zgjojë një lagje,
Dhe një popull i vetëdijshëm mund të ndryshojë një epokë.
Mos e nënvlerësoni fuqinë e së voglës,
As farën që fle në thellësinë e dheut;
Nga një pikë uji lind një përrua,
Nga një shkëndijë e vogël mund të ndizet agimi.
Por ruajeni zemrën nga mendjemadhësia,
Sepse edhe e mira mund të humbasë rrugën;
Mos mendoni se vetëm ju e mbani të vërtetën,
Se edhe mendja më e kthjellët ka nevojë të dëgjojë.
Le të jemi të guximshëm, por jo të verbër,
Të vendosur, por jo të robëruar nga zemërimi;
Të mbrojmë të vërtetën pa shkatërruar njeriun,
Dhe të luftojmë padrejtësinë pa humbur njerëzinë.
Kur nata të bëhet më e gjatë
Dhe nëse vjen nata me krahë të zinj,
Nëse yjet fshihen pas reve të rënda;
Nëse rrugët heshtin dhe shpresat dridhen,
Mos mendoni se jeta ka mbyllur portën e saj.
Nata më e gjatë nuk zgjat përgjithmonë,
As dimri nuk mund ta mbajë peng pranverën;
Edhe toka e ngrirë ruan në zemër një farë,
Që pret një rreze dielli për të çarë errësirën.
Kur qielli të nxihet e era të ulërijë,
Kujtoni pemën që përkulet, por nuk thyhet;
Kujtoni lumin që gjen rrugë mes shkëmbinjve,
Dhe farën që mbin edhe kur toka duket e vdekur.
Mos e fikni qiririn vetëm pse nata është e thellë,
Mos e mbyllni zemrën vetëm pse bota është e ftohtë;
Mos e varrosni shpresën nën dheun e dëshpërimit,
Se ajo mund të rilindë kur gjithçka duket e humbur.
Nëse ju mungon forca, mbështetuni te njëri-tjetri,
Nëse ju mungon fjala, flisni me vepra;
Nëse ju mungon rruga, kërkoni me durim,
Se edhe në pyllin më të dendur ekziston një shteg.
Dhe kur të vijë agimi, pas netëve të stuhishme,
Mos harroni plagët që koha nuk i shëroi;
Mos harroni duart që ju mbajtën në këmbë,
As ata që ndanë me ju kafshatën e fundit.
Sepse paqja nuk është vetëm mungesa e luftës,
As liria nuk është vetëm mungesa e zinxhirëve;
Paqja është kur njeriu nuk ka frikë nga njeriu,
Dhe liria kur dinjiteti nuk blihet e nuk shitet.
Vigjilencë për shpirtin!
Vigjilencë, o njerëz, mbi zemrën tuaj!
Mos lejoni urrejtjen të ndërtojë folenë;
Ajo hyn si pëshpëritje, si hije e vogël,
Por rritet si stuhi dhe shkatërron gjithçka.
Vigjilencë mbi fjalën që del nga goja,
Se fjala mund të jetë urë ose thikë;
Mund të shërojë një plagë të thellë,
Ose të lërë një shpirt të gjakosur për vite.
Vigjilencë mbi mendimin që ushqeni,
Se mendimi bëhet zakon, zakoni bëhet udhë;
Dhe udha, kur shkelet për një kohë të gjatë,
Të çon në një vend ku s’e njeh më veten.
Vigjilencë mbi pushtetin që ju verbojnë,
Mbi premtimet e bukura që fshehin interesin;
Mos e shitni ndërgjegjen për një fitim të shpejtë,
As dinjitetin për një vend në tryezën e të fortëve.
Vigjilencë mbi lajmet që përhapen si flakë,
Mbi zërat që ju nxisin të urreni njëri-tjetrin;
Pyetni, kërkoni, verifikoni të vërtetën,
Se mendja e lirë nuk e pranon verbërisht mashtrimin.
Vigjilencë mbi fëmijët që rriten mes nesh,
Sepse sytë e tyre lexojnë gjithçka që bëjmë;
Ata mësojnë nga duart që japin e marrin,
Nga mënyra si flasim, si duam, si falim.
Vigjilencë mbi tokën që na mban në jetë,
Mbi lumenjtë, pyjet, ajrin që frymojmë;
Se nuk jemi pronarë të përjetshëm të kësaj bote,
Por udhëtarë që një ditë ia lëmë dikujt tjetër.
Vigjilencë, pra, mbi gjithçka që është e shenjtë:
Mbi jetën, të vërtetën, drejtësinë dhe dashurinë;
Sepse kur këto katër shtylla fillojnë të shemben,
As pallatet më të larta nuk mund ta shpëtojnë njerëzimin.
Thirrja e fundit
O njerëzim, ndalu për një çast dhe dëgjo!
Dëgjo rrahjet e tokës nën këmbët e tua;
Dëgjo psherëtimën e deteve të lodhura,
Dhe zërin e pyjeve që digjen në heshtje.
Dëgjo fëmijën që pyet pse vriten njerëzit,
Pse një njeri ka bukë e tjetri vdes urie;
Pse ka kaq shumë pasuri në duart e pak vetëve,
Dhe kaq shumë varfëri në shtëpitë e të tjerëve.
Dëgjo plakun që kërkon pak paqe në mbrëmje,
Punëtorin që kthehet me duar të lodhura;
Dëgjo të riun që ëndërron një jetë me dinjitet,
Dhe nënën që lutet për fëmijët e saj.
Këto janë kambanat që bien në ndërgjegjen tonë,
Këto janë shenjat që nuk duhen shpërfillur;
Jo për të na mbushur zemrën me tmerr,
Por për të na kujtuar se ende mund të ndryshojmë.
Ora po troket, dhe koha nuk pret,
Por ende ka vend për një kthesë të madhe;
Ende mund të ndalim një dorë që lëndon,
Ende mund të shpëtojmë një ëndërr nga shkatërrimi.
Ende mund të mbjellim një pemë në tokën e djegur,
Ende mund të ndërtojmë një urë mbi humnerë;
Ende mund të kërkojmë falje për plagët e shkaktuara,
Dhe të nisim një rrugë ku njeriu nderon njeriun.
Mos thoni se gjithçka është shkruar në gur,
As se fati i botës nuk varet nga ne;
Historia nuk është vetëm një libër i mbyllur,
Por edhe një faqe që presim ta shkruajmë çdo ditë.
Le të jetë kjo kohë një pasqyrë e kthjellët,
Ku secili të shohë të vërtetën e vet;
Le të jetë ky çast një thirrje për ndërgjegje,
Një hap drejt drejtësisë, një kthim drejt jetës.
Dhe nëse një ditë pas nesh do të pyesin fëmijët:
«Çfarë bëtë ju kur bota po ndryshonte?»
Le të mos u përgjigjemi me heshtje e turp,
Por me zemrën e pastër dhe duart e palodhura:
«Ne nuk e pritëm errësirën duarkryq,
As nuk e ushqyem zjarrin me urrejtje;
Ne mbrojtëm jetën, të vërtetën, dinjitetin,
Dhe mbollëm shpresë aty ku dukej se s’kishte më.»
Epilogu — Ora po troket!
Vigjilencë, o njerëz! Ora po troket,
Dhe jehona e saj përtej kufijve shkon;
Një epokë po mbyllet, një tjetër po lind,
Por çfarë do të mbetet nga ne, koha do ta tregojë.
Mos u dehni nga pushteti, as nga shkëlqimi i arit,
Se të dyja janë hije që treten në agim;
Mos u mbështetni te frika, as te forca e verbër,
Se asnjë perandori nuk është më e madhe se shpirti i njeriut.
Kur kupa të derdhet dhe heshtja të thyhet,
Kur themelet e vjetra të dridhen në tokë,
Mos kërkoni vetëm se kush e solli stuhinë,
Por pyesni çfarë mund të bëni për të ndërtuar një botë më të mirë.
Sepse fundi i një kohe nuk është fundi i jetës,
As rrënimi i një muri nuk është fundi i rrugës;
Ndonjëherë, mbi gërmadhat e së vjetrës,
Lulëzon një e ardhme që njerëzimi e ka ëndërruar.
Por mos harroni: asnjë agim nuk lind nga vetja,
Pa kaluar nata që e paraprin me heshtje;
Asnjë pranverë nuk vjen pa thyerjen e dimrit,
Asnjë ndryshim nuk ndodh pa guximin për të vepruar.
Prandaj, ruajeni dritën në thellësi të shpirtit,
Mbajeni shpresën si pishtar në stuhi;
Mos lejoni që errësira t’ju bëjë të harroni
Se edhe një shkëndijë mund të ndriçojë pafundësi.
Nëse bota lëkundet, qëndroni me dinjitet!
Nëse e vërteta sulmohet, mbrojeni me guxim!
Nëse drejtësia vonon, mos e braktisni rrugën!
Nëse urrejtja rritet, përgjigjuni me njerëzi!
Vigjilencë, o njerëz, vigjilencë!
Jo për të jetuar të burgosur në frikë,
Por për të mos u bërë skllevër të mashtrimit;
Jo për të pritur fundin me duar të lidhura,
Por për të mbrojtur jetën me forcën e ndërgjegjes.
Ora po troket — dëgjojeni zërin e saj!
Bota po ndryshon — kuptojeni drejtimin!
Historia po shkruhet — zgjidhni çfarë lini pas!
E ardhmja po vjen — mos e tradhtoni njerëzimin!
Dhe kur të bjerë nata mbi këtë tokë të lodhur,
Kur yjet të fshihen e hëna të zbehet në qiell,
Le të mos shuhet në zemrat tona një dritë e vogël,
Që nesër të bëhet diell për brezat që vijnë.
Sepse, në fund të fundit, pas gjithë stuhive,
Pas luftërave, dhimbjeve, lotëve dhe trazirave,
Ajo që e mban botën gjallë nuk është pushteti,
As ari, as frika, as madhështia e pallateve.
Është dora që ndihmon, fjala që shëron,
Është zemra që fal dhe ndërgjegjja që zgjohet;
Është njeriu që, edhe kur gjithçka duket e humbur
, Nuk heq dorë nga e mira, nuk e braktis të vërtetën, nuk e shuan shpresën!
Vigjilencë, o njerëz!
Se ora po troket…
Se bota po ndryshon…
Se historia nuk fle…
Dhe ndërgjegjja ende na thërret!
Mos kini frikë nga agimi që vjen,
por kini kujdes nga errësira që mbani brenda vetes.
Sepse bota e nesërme nuk do të jetë vetëm ajo që na pret,
por edhe ajo që ne, sot, zgjedhim të ndërtojmë.
