Nga Isuf B.Bajrami
Kur pushteti e kthen frikën në instrument qeverisjeje
Serbia po përballet me një pyetje që shkon përtej një zhvillimi të vetëm politik ose një episodi të izoluar në Beograd: çfarë ndodh kur pushteti e përdor pasigurinë si mënyrë për të ruajtur kontrollin mbi shoqërinë?
Pamjet e automjeteve të blinduara në kryeqytetin serb dhe reagimi i analistes Ivana Stradner, e cila i krahasoi taktikat e presidentit Aleksandar Vuçiq me ato të ish-udhëheqësit serb Sllobodan Millosheviq, e rikthyen këtë çështje në vëmendjen publike.
Stradner e interpretoi këtë demonstrim të forcës si një formë frikësimi. Ky është vlerësimi i saj politik, jo një fakt i provuar mbi qëllimin e vendosjes së automjeteve. Megjithatë, pyetja që ngre është e rëndësishme: çfarë mesazhi përcillet kur simbolika ushtarake shfaqet në një shoqëri të përfshirë nga tensionet politike?
Në një demokraci funksionale, pushteti mbështetet te besimi i qytetarëve, përgjegjësia institucionale dhe konkurrenca politike. Kur këto mekanizma dobësohen, frika mund të bëhet një mjet për ta orientuar opinionin publik, për ta paraqitur pushtetin si të vetmin garantues të stabilitetit dhe për t’i vendosur kundërshtarët në pozitën e atyre që rrezikojnë rendin.
Pikërisht këtu duhet kërkuar thelbi i debatit për Serbinë e sotme.
Çështja nuk është vetëm se çfarë bën Vuçiqi në një moment të caktuar, por edhe se si funksionon sistemi politik rreth tij, çfarë hapësire u mbetet institucioneve të pavarura dhe sa mundësi kanë qytetarët për të kundërshtuar pushtetin pa u paraqitur si kërcënim për shtetin.
Një pushtet që e lidh stabilitetin me veten
Aleksandar Vuçiqi ka qenë figura qendrore e politikës serbe për më shumë se një dekadë, fillimisht si kryeministër dhe më pas si president. Gjatë kësaj periudhe, pushteti i tij është shoqëruar me shqetësime të vazhdueshme nga organizata vendore dhe ndërkombëtare lidhur me përqendrimin e pushtetit, kushtet e konkurrencës politike, lirinë e medias dhe funksionimin e institucioneve demokratike.
Këto shqetësime nuk nënkuptojnë se çdo veprim i qeverisë serbe është i motivuar nga frika. Ato, megjithatë, ngrenë një çështje themelore për funksionimin e demokracisë: sa e fortë është një shoqëri kur stabiliteti politik identifikohet gjithnjë e më shumë me qëndrimin e një udhëheqësi në pushtet?
Në sistemet ku një figurë politike dominon institucionet dhe komunikimin publik, krijohet rreziku që debatet për politikat shtetërore të zëvendësohen nga një ndarje e vazhdueshme ndërmjet mbështetësve dhe kundërshtarëve të udhëheqësit.
Në këtë logjikë, kritika ndaj qeverisë mund të paraqitet si sulm ndaj shtetit, kundërshtimi politik si kërcënim ndaj stabilitetit dhe protestat si burim kaosi.
Kjo mënyrë e komunikimit ka pasoja përtej propagandës. Ajo mund të dobësojë besimin e qytetarëve te institucionet, ta ngushtojë hapësirën për debat dhe ta bëjë më të vështirë ndarjen ndërmjet interesit publik dhe interesit të pushtetit.
Megjithatë, për të vlerësuar nëse një ngjarje konkrete është pjesë e kësaj logjike, duhet të shqyrtohen faktet, deklaratat zyrtare dhe rrethanat e saj. Simbolika e forcës mund të jetë politike, por qëllimi i saj nuk mund të përcaktohet vetëm nga pamja.
Frika si mesazh për shoqërinë
Frika politike nuk krijohet domosdoshmërisht përmes dhunës së drejtpërdrejtë. Ajo mund të ndërtohet edhe përmes përsëritjes së mesazheve për rrezikun, kërcënimet e jashtme, armiqtë e brendshëm dhe nevojën për një udhëheqje të fortë.
Kur qytetarëve u përcillet vazhdimisht ideja se vendi është nën kërcënim, vëmendja e tyre mund të largohet nga pyetjet e zakonshme të qeverisjes: gjendja ekonomike, korrupsioni, përgjegjësia institucionale, cilësia e shërbimeve publike dhe llogaridhënia politike.
Kjo nuk do të thotë se çdo paralajmërim për rrezik është propagandë. Serbia, sikurse vendet e tjera të rajonit, ka sfida reale të sigurisë dhe marrëdhënie të ndërlikuara me fqinjët. Dallimi qëndron te mënyra se si këto çështje trajtohen dhe nëse informacioni u jepet qytetarëve për t’i kuptuar rreziqet, apo përdoret për të prodhuar një gjendje të përhershme alarmi.
Nëse frika bëhet pjesë e komunikimit të zakonshëm politik, pushteti mund të përfitojë nga një mekanizëm i njohur: qytetarët që ndihen të kërcënuar mund të priren ta shohin vazhdimësinë e udhëheqjes si alternativë ndaj pasigurisë.
Por kjo është një hipotezë politike që duhet vlerësuar përmes sjelljes konkrete të institucioneve dhe shoqërisë, jo një përfundim që mund t’i atribuohet automatikisht çdo vendimi të presidentit serb.
Për Serbinë, pyetja thelbësore është nëse institucionet e saj mund të garantojnë siguri pa e shndërruar frikën në mjet të komunikimit politik.
Protestat dhe kriza e besimit
Një analizë serioze e Serbisë nuk mund të kufizohet te veprimet e presidentit. Ajo duhet të marrë parasysh edhe marrëdhënien ndërmjet pushtetit dhe një shoqërie që ka shprehur pakënaqësi përmes protestave, mobilizimit qytetar dhe kërkesave për përgjegjësi institucionale.
Në raste të tilla, mënyra se si qeveria u përgjigjet kritikave bëhet tregues i rëndësishëm i gjendjes demokratike.
Një pushtet që e konsideron protestën si pjesë normale të jetës demokratike ka mundësi të ulë tensionet përmes dialogut, hetimeve të besueshme dhe përgjigjeve institucionale. Kur protestuesit paraqiten në mënyrë të përgjithshme si armiq, manipulues ose kërcënim për shtetin, hendeku ndërmjet qeverisë dhe një pjese të shoqërisë rrezikon të thellohet.
Kjo nuk nënkupton se çdo kërkesë e protestuesve është automatikisht e drejtë ose se çdo veprim gjatë protestave është i ligjshëm. Do të thotë se përgjegjësia për shkeljet duhet të përcaktohet individualisht, ndërsa e drejta për protestë paqësore duhet të mbrohet.
Në afat të gjatë, një shoqëri nuk bëhet më e qëndrueshme duke e shtyrë pakënaqësinë jashtë debatit publik. Përkundrazi, problemet e pazgjidhura mund të grumbullohen dhe të shndërrohen në kriza më të thella të besimit.
Këtu qëndron edhe sfida e pushtetit në Serbi: jo thjesht të ruajë kontrollin e situatës së ditës, por të dëshmojë se institucionet mund të funksionojnë në mënyrë të pavarur nga interesat e një partie ose të një udhëheqësi.
Pse krahasimi me Millosheviqin ngjall shqetësim?
Krahasimi i Vuçiqit me Sllobodan Millosheviqin ka peshë të veçantë në Ballkan, sepse emri i këtij të fundit lidhet me nacionalizmin serb të viteve ’90, shpërbërjen e Jugosllavisë dhe luftërat që shkaktuan pasoja të rënda njerëzore e politike.
Megjithatë, krahasimet historike kërkojnë kujdes.
Ngjashmëritë në retorikën nacionaliste, përqendrimin e pushtetit ose paraqitjen e vendit si të rrethuar nga armiqtë mund të shërbejnë si pika analize. Por ato nuk mjaftojnë për të përfunduar se dy udhëheqës kanë të njëjtat synime ose se historia do të përsëritet në të njëjtën mënyrë.
Vlera e krahasimit qëndron te paralajmërimi për mekanizmat që mund ta dobësojnë demokracinë: përdorimi i frikës, kufizimi i pluralizmit, instrumentalizimi i nacionalizmit dhe dobësimi i përgjegjësisë institucionale.
Historia e rajonit dëshmon se retorika politike nuk duhet nënvlerësuar. Por ajo dëshmon gjithashtu se analiza duhet të mbështetet në veprime konkrete, në strukturat e pushtetit dhe në vendimet që merren, jo vetëm në analogji me të kaluarën.
Prandaj, pyetja nuk është nëse Vuçiqi është një përsëritje e Millosheviqit. Pyetja është nëse zhvillimet aktuale në Serbi tregojnë dobësim të mekanizmave demokratikë dhe çfarë pasojash mund të ketë kjo për shoqërinë serbe dhe rajonin.
Nacionalizmi dhe politika e jashtme e Beogradit
Politika e brendshme e Serbisë nuk mund të ndahet plotësisht nga mënyra se si Beogradi i trajton marrëdhëniet me fqinjët.
Çështjet e Kosovës, Bosnjë-Hercegovinës, marrëdhëniet me Malin e Zi dhe orientimi ndërmjet Bashkimit Evropian, Rusisë dhe Kinës janë pjesë e një mjedisi të ndërlikuar politik e diplomatik.
Kur temat kombëtare bëhen pjesë qendrore e mobilizimit politik, ato mund të përdoren për të forcuar mbështetjen e brendshme, për të bashkuar segmente të ndryshme të opinionit publik ose për ta zhvendosur debatin nga çështjet e qeverisjes.
Por kjo nuk do të thotë se çdo qëndrim i Beogradit ndaj Kosovës ose çdo mosmarrëveshje me fqinjët është domosdoshmërisht një manovër për konsum të brendshëm. Politika e jashtme ndikohet edhe nga interesa strategjike, llogaritje ekonomike dhe marrëdhënie ndërkombëtare.
Ajo që duhet vëzhguar është mënyra se si kombinohen këta faktorë dhe nëse tensionet e jashtme përdoren për të kufizuar debatin e brendshëm ose për të justifikuar masa politike që, në rrethana të tjera, do të kërkonin llogaridhënie më të madhe.
Për Kosovën, kjo ka rëndësi të drejtpërdrejtë. Një Serbi ku politika e jashtme ndikohet fuqishëm nga nevojat e mobilizimit të brendshëm mund ta ketë më të vështirë të mbajë një proces të qëndrueshëm dialogu dhe të ndërmarrë kompromise politike.
Kjo është një mundësi që duhet vlerësuar nga sjellja konkrete e Beogradit në negociata, nga zbatimi i marrëveshjeve dhe nga vendimet zyrtare, jo thjesht nga retorika.
Çfarë duhet të kuptojë Kosova nga zhvillimet në Serbi?
Për Kosovën, zhvillimet e brendshme në Serbi kanë rëndësi jo sepse çdo protestë, krizë politike ose demonstrim force në Beograd përbën kërcënim të drejtpërdrejtë, por sepse mënyra se si funksionon pushteti në Serbi ndikon në marrëdhëniet dypalëshe dhe në klimën e sigurisë në rajon.
Nëse politika serbe bëhet më e përqendruar rreth një udhëheqjeje të vetme, nëse debatet e brendshme dominohen nga narrativat e kërcënimit dhe nëse çështjet kombëtare përdoren për të mobilizuar opinionin publik, atëherë mund të zvogëlohet hapësira për vendime pragmatike në marrëdhëniet me Kosovën.
Por ky nuk është një përfundim automatik. Politika e jashtme mund të përdoret edhe për të ulur tensionet, ndërsa interesat ekonomike dhe presioni diplomatik mund të krijojnë nxitje për bashkëpunim.
Për këtë arsye, Prishtina duhet t’i përcjellë zhvillimet në Serbi me vëmendje, duke u mbështetur te informacioni i verifikuar dhe te vlerësimet e partnerëve ndërkombëtarë.
Më e rëndësishmja është të kuptohet se politika e brendshme serbe nuk është një proces i mbyllur brenda kufijve të saj. Ajo mund të ndikojë në ritmin e dialogut, në retorikën ndaj Kosovës dhe në mënyrën se si trajtohen krizat rajonale.
Në të njëjtën kohë, nuk duhet ngatërruar shoqëria serbe me udhëheqjen e saj politike. Qytetarët, gazetarët, organizatat e shoqërisë civile dhe protestuesit që kërkojnë llogaridhënie nuk mund të identifikohen automatikisht me politikat e qeverisë.
Një dallim i tillë është thelbësor për të kuptuar Serbinë përtej deklaratave të presidentit dhe për të shmangur përgjithësimet që dëmtojnë marrëdhëniet ndërmjet shoqërive.
Përfundim: Frika mund të ruajë kontrollin, por nuk e zëvendëson besimin
Zhvillimet e fundit në Beograd dhe vlerësimet për përdorimin e demonstrimit të forcës si instrument frikësimi e rikthejnë vëmendjen te një çështje themelore: marrëdhënia ndërmjet pushtetit, shoqërisë dhe institucioneve demokratike në Serbi.
Nuk ka prova të mjaftueshme që vetëm shfaqja e automjeteve të blinduara të interpretohet si dëshmi e një plani të caktuar politik ose ushtarak. Por është legjitime të shqyrtohet mesazhi që përcillet nga demonstrimi i forcës në një klimë të tensionuar dhe mënyra se si ai lidhet me komunikimin politik të pushtetit.
Serbia ka nevojë për institucione që nuk varen nga vullneti i një udhëheqësi, për media që mund të ushtrojnë funksionin e tyre pa presion dhe për një hapësirë politike ku kritika nuk trajtohet si kërcënim ndaj shtetit.
Nëse stabiliteti paraqitet vazhdimisht si produkt i një figure të vetme, rreziku është që institucionet të dobësohen pikërisht në momentet kur vendi ka më shumë nevojë për to.
Për Kosovën dhe rajonin, çështja ka rëndësi përtej debatit të brendshëm serb. Një Serbi me institucione më të përgjegjshme, debat publik më pluralist dhe politikë të jashtme më të parashikueshme do të krijonte kushte më të mira për marrëdhënie të qëndrueshme me fqinjët. Anasjelltas, një klimë e dominuar nga frika dhe mobilizimi i vazhdueshëm politik mund ta vështirësojë dialogun dhe të rrisë pasigurinë rajonale.
Në fund, testi për pushtetin në Beograd nuk është vetëm aftësia për të kontrolluar një krizë, për të organizuar një demonstrim force ose për të dominuar komunikimin publik. Testi është nëse qytetarët mund të jetojnë pa frikën se kundërshtimi politik i vë në konflikt me shtetin.
Sepse frika mund të krijojë bindje të përkohshme, por vetëm besimi te institucionet mund të ndërtojë stabilitet të qëndrueshëm.
