Një ekip kërkimor australiano-austriak raporton në revistën Nature Plants se trazirat më të thella në botën e bimëve ndodhën gjatë dy periudhave më të ngrohta të 140 milionë viteve të fundit. Shumë grupe bimësh u zhdukën në atë kohë, ndërsa dolën shumë të reja. Në fund të këtij zhvillimi, bimët me lule kishin marrë dominimin në tokë.
E para nga këto faza bie brenda periudhës së mesme të Kretakut, afërsisht 115 deri në 80 milionë vjet më parë. Atmosfera përmbante shumë herë më shumë dioksid karboni sesa gjendet sot, uji sipërfaqësor i deteve tropikale ishte mesatarisht rreth 35 gradë Celsius dhe nivelet e detit ishin deri në 170 metra më të larta se sa janë sot. Një pyll shiu me klimë të butë dhe moçalore u rrit përgjatë bregdetit të Antarktidës Perëndimore. Faza e dytë pasoi zhdukjen e dinosaurëve në fillim të Cenozoikut. Rreth 56 milionë vjet më parë, temperaturat globale u rritën me pesë deri në tetë gradë Celsius brenda afërsisht 10,000 vjetësh.
Poleni dhe sporet fosile
“Këto periudha të ngrohta përkuan me një shkallë shumë më të lartë të evolucionit dhe zhdukjes së specieve”, veçanërisht me një rritje dramatike të diversitetit të bimëve, tha Chris Mays, kurator i koleksionit paleobotanik në Muzeun e Historisë Natyrore të Vjenës (NHM). Së bashku me Kale Sniderman nga Universiteti i Melburnit dhe Greg Jordan nga Universiteti i Tasmanisë, ai analizoi mbi 60,000 të dhëna të polenit dhe sporeve fosile.
Midis bimëve tokësore, angiospermat (bimët lulëzuese) janë aktualisht grupi më produktiv dhe më i pasur me specie, me rreth 400,000 specie në të gjithë botën. Ato dominojnë shumicën e ekosistemeve tokësore, thithin pjesën më të madhe të dioksidit të karbonit nga ajri dhe, me energjinë që marrin nga rrezet e diellit, formojnë bazën për pothuajse të gjitha kafshët tokësore, kërpudhat dhe bakteret.
Të dhëna fosile të shtrembëruara
Rritja e bimëve me lule filloi në mes të periudhës Kretake, gjatë kulmit të dinosaurëve rreth 100 milionë vjet më parë. Në atë kohë, ato filluan të zhvendosnin bimët gjimnosperme, të tilla si halorët, ginkotë dhe cikadet, të cilat kishin dominuar tokën për 200 milionë vitet e mëparshme. Ishte e arsyeshme të supozohej se klima luajti një rol të rëndësishëm në këtë proces. Megjithatë, shtrembërimet në të dhënat fosile e bënë të vështirë vërtetimin e qartë.
Numri i fosileve të disponueshme ndryshon me kalimin e kohës gjeologjike dhe midis rajoneve. “Për këtë arsye, një numërim i thjeshtë i specieve të fosilizuara mund të japë një pamje të gabuar të diversitetit gjatë gjithë historisë evolucionare”, shpjegoi Sniderman në një njoftim për shtyp.
Në punën e tyre aktuale, ekipi i kërkimit aplikoi metoda statistikore për të kompensuar këto paragjykime. Duke përdorur këto metoda, studiuesit vlerësuan diversitetin e polenit dhe sporeve fosile për 130 milion vitet e fundit, si për pjesën juglindore polare të Australisë, ashtu edhe për rajonet tropikale në Afrikë dhe Amerikën e Jugut.
Nxehtësia, shiu dhe insektet
Kështu, ekipi ishte në gjendje të tregonte se si zhdukja ashtu edhe shfaqja e bimëve të reja tokësore, por të lidhura evolucionarisht, përkonin kryesisht me dy periudha klimash jashtëzakonisht të ngrohta në të gjithë botën, si në gjerësi gjeografike të larta ashtu edhe në të ulëta. Kjo vlente për bimët me lule, si dhe për halorët, fierët dhe myshqet. Këto periudha ishin “jo vetëm më të ngrohta, por kishin edhe reshje më të dendura shiu, të cilat nxitën ndryshimin në të gjitha grupet e bimëve”, shpjegoi Mays.
Megjithatë, në periudhat më të ftohta, pak gjëra ndryshuan. Shkaqe të tjera të mundshme, të tilla si ndërveprimet midis grupeve të bimëve ose izolimi gjeografik si ndarja e Australisë nga superkontinenti Gondvana, i shpjeguan modelet e vëzhguara më pak mirë sesa klima.
Këto faza ka të ngjarë të kenë formësuar edhe evolucionin e insekteve. “Shkalla e rritur e evolucionit tek bimët dhe insektet, ndoshta ishte e lidhur në mënyrë shkakësore”, tha Mays. Ndërsa bimët me lule u bënë grupi mbizotërues i bimëve, u hapën vende të shumta për insektet pjalmuese – dhe anasjelltas.
Një çështje shpejtësie
Të dyja periudhat e trazirave u shtrinë në periudha të gjera kohore. “Klimat më të ngrohta të serrës shkatërruan dhe promovuan njëkohësisht diversitetin e bimëve, por vetëm kur merren në konsideratë afatet kohore prej miliona vitesh”, thotë Jordan. Ngrohja e sotme e shkaktuar nga njeriu ndjek një ritëm të ndryshëm. “Kjo ngrohje po përparon shumë më shpejt se ajo në mesin e Kretakut dhe fillimin e Cenozoikut”, thotë Mays.
Në afat të shkurtër, organizmat mund të përshtaten me kufizime të caktuara, për shembull në sjelljen e tyre ose në kohën e lulëzimit të tyre. Nëse kjo nuk është e mjaftueshme, ato mund të migrojnë në rajone më të ftohta ose në lartësi më të mëdha. Bimët mund ta arrijnë këtë vetëm përmes farërave të tyre, brez pas brezi. Përshtatja evolucionare kërkon shumë breza të tjerë. Për shumë bimë dhe kafshë, ritmi aktual mund të jetë shumë i shpejtë për të mbajtur ritmin nëpërmjet ndonjë prej këtyre rrugëve. Edhe njerëzit janë nën presionin e kohës, megjithëse hapësira e tyre për manovrim varet gjithashtu nga faktorë teknikë, ekonomikë, shëndetësorë dhe socialë.
Boshllëqet mbyllen vetëm ngadalë
Sipas Mays, ngrohja aktuale ka të ngjarë të shkaktojë zhdukjen e bimëve shumë më shpejt sesa valët e të nxehtit në të kaluarën. Të dhënat fosile konfirmojnë gjithashtu se evolucioni përfundimisht do të mbushë boshllëqe të tilla. Ky është pak ngushëllim për planetin. “Ndërsa speciet e zhdukura përfundimisht do të zëvendësohen nga të reja, pak do të jenë të kënaqur të presin miliona vjet për këtë zhvillim”, thotë Mays, veçanërisht pasi humbja e specieve mund të parandalohet sot duke ndaluar emetimet e CO₂ nga djegia e lëndëve fosile. Ekosistemet dhe shoqëritë kanë nevojë për një jetë të shëndetshme bimore në dekadat e ardhshme, jo në miliona vjet.
