Evropa nuk ka mungesë të atraksioneve historike spektakolare për t’i shtuar një itinerari pushimesh. Por me kaq shumë thesare për t’u kujdesur, disa prej tyre nuk kanë vëmendjen dhe financimin që meritojnë.
Europa Nostra, rrjeti kryesor evropian i shoqërisë civile për trashëgiminë, përpilon një listë vjetore të atyre që kanë më shumë nevojë – dhe 7 Vendet e Trashëgimisë Më të Rrezikuara në Evropë për vitin 2026 përfshijnë qytetin antik të Minoas në Greqi dhe kazermat britanike në Maltë.
Që nga lançimi i tij në vitin 2013, programi i bazuar në nominime ka vepruar si katalizator për mobilizimin e ekspertizës, ndalimin e zhvillimit të papërshtatshëm dhe sigurimin e financimit publik dhe privat.
Çdo rast në listën përfundimtare është i kualifikuar për të marrë një Grant Trashëgimie prej 10,000 eurosh nga Banka Evropiane e Investimeve (BEI), për të mbështetur veprimet drejt shpëtimit të tij.
Shpëtimi i vendeve të trashëgimisë në rrezik të Evropës
Shtatë vendet u përzgjodhën në bazë të vlerës së tyre kulturore dhe shoqërore evropiane, si dhe rrezikut serioz me të cilin po përballen. Një tjetër kriter përzgjedhjeje ishte potenciali për të vepruar si një nxitës i zhvillimit të qëndrueshëm socio-ekonomik.
Hapi tjetër është formimi i ekipeve të ekspertëve për secilën vendndodhje, të cilët do të mbledhin informacion, do të takohen me palët kryesore të interesuara dhe do të kryejnë misione në vendndodhje për të vlerësuar kushtet në terren.
Gjetjet do të shërbejnë si bazë për një raport me rekomandime për veprim dhe do të mbështesin zhvillimin e një projekti të përshtatur për secilin vend, i cili do të zbatohet gjatë dy viteve të ardhshme me mbështetjen e Grantit të Trashëgimisë të BEI-së.
Ja shtatë vendet në rrezik.
Fshati Katapola dhe Qyteti i Lashtë i Minoas, Greqi
I vendosur në ishullin e Amorgos në Ciklade, Fshati Katapola dhe Qyteti i Lashtë i Minoas janë një dokument i jashtëzakonshëm i vazhdimësisë së vendbanimeve njerëzore, që nga antikiteti deri në ditët e sotme, thotë Europa Nostra.
Zhvillimet e planifikuara në shkallë të gjerë të portit, përbëjnë një kërcënim të drejtpërdrejtë për peizazhin e brishtë kulturor dhe historik, duke rrezikuar dëme të pakthyeshme si për sitin arkeologjik ashtu edhe për komunitetin e gjallë që është i lidhur me të.
Europa Nostra thotë se mbrojtja e këtyre atraksioneve mund të ofrojë “një mundësi të fuqishme për të krijuar një model të replikueshëm për ishujt e tjerë të Mesdheut, duke dëshmuar se ruajtja e trashëgimisë, jeta komunitare dhe zhvillimi i qëndrueshëm mund dhe duhet të bashkëjetojnë”.
Mulliri me ujë Fábri, Feked, Hungari
I vendosur në fshatin Feked në Hungarinë jugore, Mulliri me Ujë Fábri u ndërtua nga kolonët gjermanë në vitin 1788 në përroin Karasica.
Mulliri mishëron “shekuj të transferimit të njohurive, aftësive teknike dhe traditës komunitare”, thotë Europa Nostra. “Kontrolli i tij shumëgjeneracional – nga vëllezërit Träbert te familjet Fábri dhe Gerst – pasqyron një lidhje të vazhdueshme me jetën bujqësore dhe zejtarinë lokale.”
I pasur me detaje kulturore, mulliri dhe ndërtesat e lidhura me të, ofrojnë një pamje të komuniteteve të mullirit para-industrial.
Komiteti thotë se mulliri është i kërcënuar nga prishja strukturore, përmbytjet dhe mospërdorimi. Ruajtja e strukturës shpreson të ringjallë një “dëshmi të gjallë, funksionale dhe produktive të zgjuarsisë rurale të Evropës, kujtesës komunale dhe vlerës së qëndrueshme të trashëgimisë lokale dhe vernakulare”.
Blower Hall, Esch-sur-Alzette, Luksemburg
Salla Blower në vendin e Belval në Luksemburg është një shembull i rrallë dhe monumental i trashëgimisë industriale të Evropës, e cila tani është gjithnjë e më shumë në rrezik në të gjithë kontinentin.
E ndërtuar në vitin 1910 për përpunimin e xehes së hekurit, salla sot ndodhet brenda Rezervës së Biosferës së UNESCO-s, e cila është më e gjerë në Minett.
Pavarësisht mbrojtjes ligjore kombëtare, ajo ka nevojë urgjente për rehabilitim për të zhbllokuar potencialin e saj të plotë si një qendër dinamike qytetare, thotë Europa Nostra, duke integruar arsimin universitar, shkencën, kulturën dhe jetën komunitare.
Kazermat Britanike në Fort Chambray, Gozo, Maltë
Kazermat britanike në Fort Chambray në Gozo janë shembulli i vetëm mbijetues i strehimit ushtarak britanik në ishullin maltez.
E ndërtuar në shekullin e 19-të brenda një fortifikimi të shekullit të 18-të, kazermat pasqyrojnë reforma më të gjera në kushtet e jetesës së ushtarëve, dhe ofrojnë një pasqyrë të rrallë të jetës familjare nën sundimin britanik.
Sot, kazermat përballen me shkatërrim të menjëhershëm: Një leje e Autoritetit të Planifikimit nga viti 2024, lejon prishjen e deri në 85% të strukturës për t’i hapur rrugë zhvillimit intensiv të banesave dhe hoteleve.
OJQ-të lokale, media dhe fushatat e mbledhjes së fondeve janë mobilizuar për të kundërshtuar këto plane.
“Përfshirja në listën e 7 vendeve më të rrezikuara mund të ofrojë një mundësi vendimtare për të shpëtuar kazermat, për të rilidhur komunitetin me trashëgiminë e tij dhe për të promovuar një rizhvillim të qëndrueshëm dhe të ndjeshëm ndaj kulturës, mbi përfitimet ekonomike afatshkurtra”, thotë Europa Nostra.
Fabrika e Barutit Vale de Milhaços, Seixal, Portugali
Kompleksi i Fabrikës së Barutit Vale de Milhaços në Seixal, Portugali, është një nga vendet industriale më të plota dhe jashtëzakonisht të ruajtura në Evropë.
Funksionoi me avull nga fundi i shekullit të 19-të deri në vitin 2002 dhe ruan ndërtesat origjinale, punishtet dhe makineritë shekullore me avull të projektuara për prodhim të sigurt të barutit të zi, i përdorur për miniera dhe ndërtim në vend të luftës.
Përtej vlerës së tij industriale, kompleksi i fabrikës është një enklavë e rrallë ekologjike, me 682 specie të inventarizuara që nga viti 2020.
Europa Nostra thotë se nevojiten veprime urgjente për të luftuar përkeqësimin strukturor, vandalizmin dhe bimësinë pushtuese në vend.
“I mbështetur nga komunitetet lokale, ish-punonjësit dhe institucionet e trashëgimisë, kompleksi ka një potencial të madh për ripërdorim të qëndrueshëm dhe adaptiv si një qendër kulturore, arsimore dhe shkencore, me plane për ta transformuar atë në një muze”, thotë komiteti.
Kisha e Reformuar e Santămăria Orlea, Rumani
Kisha e Reformuar e Sântămăria Orlea në Transilvani është një nga kishat më të vjetra prej guri në rajon. Ajo mishëron kalimin nga arkitektura romane në atë gotike dhe ruan një sekuencë të rrallë pikturash murale të parestauruara, që datojnë nga viti 1311 deri në mesin e shekullit të 15-të.
Pavarësisht më shumë se 700 viteve të përdorimit të vazhdueshëm liturgjik, kisha tani përballet me kërcënime serioze nga lagështia në rritje, çarjet strukturore, zhveshja e afreskeve dhe riparimet joadekuate të çatisë në të kaluarën.
“Ndërhyrja në kohë jo vetëm që mund ta mbrojë këtë vend unik, por edhe ta vendosë Sântămăria Orlea si një model rajonal për ruajtjen e udhëhequr nga trashëgimia, turizmin kulturor të qëndrueshëm dhe jetën e vazhdueshme komunitare”, thotë Europa Nostra.
Birraria Weifert’s, Pançevo, Serbi
Birraria Weifert në Pançevë është një monument kyç i trashëgimisë industriale dhe të prodhimit të birrës evropiane, e themeluar në vitin 1722. Është birraria më e vjetër në Ballkan dhe një pioniere e prodhimit të birrës me avull në Evropën Juglindore.
I lidhur ngushtë me zhvillimin kulturor dhe ekonomik të rajonit të Banatit brenda monarkisë Austro-Hungareze, ai funksiononte jo vetëm si një pikë referimi industriale, por edhe si një qendër e gjallë sociale dhe kulturore.
Sot, kompleksi i gjerë është në rrezik nga neglizhenca afatgjatë, prishja strukturore, vjedhja e makinerive, përmbytjet dhe moti ekstrem.
Europa Nostra thotë se ringjallja e fabrikës së birrës mund të bëhet një shembull kryesor se si vendet e mëdha industriale, të dala jashtë përdorimit, mund të transformohen në mënyrë të qëndrueshme në qendra kulturore dhe krijuese të fokusuara te komuniteti në të gjithë Evropën Juglindore.
