Një mister 178-vjeçar, që lidhet me një tren të vonuar nga një stuhi diellore, më në fund është zgjidhur, duke rishkruar historinë e ndikimit të motit hapësinor në teknologji.
Një vonesë misterioze e një treni, pothuajse 180 vjet më parë, i ka çuar shkencëtarët drejt zbulimit të një gabimi të habitshëm në historinë e motit hapësinor. Një ekip ndërkombëtar studiuesish ka zgjidhur një mister 178-vjeçar që lidhet me një nga rastet më të hershme të dokumentuara, kur aktiviteti diellor ndërhyri në funksionimin e teknologjisë elektrike.
Ngjarja daton në vitet 1840, kur rrjetet telegrafike elektrike po fillonin të transformonin komunikimin në distanca të largëta. Ndërsa këto sisteme të hershme po zgjeroheshin, operatorët ndesheshin herë pas here me çrregullime të pazakonta elektrike, të cilat mund të ndërprisnin funksionimin e pajisjeve të tyre. Sot, shkencëtarët e kuptojnë se disa prej këtyre problemeve shkaktoheshin nga ndryshimet në fushën magnetike të Tokës, të nxitura nga aktiviteti i Diellit.
Studiuesit, të udhëhequr nga Universiteti i Lancasterit, kanë rishqyrtuar një rrëfim historik për një tren që u vonua në Exeter të Anglisë, kur aktiviteti diellor ndërhyri në sistemin telegrafik të hekurudhës. Në këtë hetim morën pjesë shkencëtarë nga Universiteti RMIT, Shërbimi Gjeologjik Britanik, Ministria e Burimeve Natyrore e Kanadasë, Universiteti Baylor dhe laboratori kombëtar hapësinor i Mbretërisë së Bashkuar, RAL Space.
Duke bashkuar dokumentet historike me vëzhgimet shkencore, ekipi zbuloi një gabim që ndryshon kronologjinë e ndërprerjeve më të hershme të njohura teknologjike të shkaktuara nga moti hapësinor.
Si filluan stuhitë diellore të ndërhynin në teknologji
Një nga shembujt më dramatikë në histori të ndikimit të motit hapësinor në teknologji ndodhi në vitin 1859. E njohur si Ngjarja Carrington, kjo stuhi e fuqishme diellore përfshinte një shpërthim masiv diellor dhe një nxjerrje të masës koronale, një çlirim të jashtëzakonshëm të grimcave të ngarkuara dhe fushave magnetike nga Dielli.
Çrregullimet që pasuan prodhuan aurora spektakolare, të njohura zakonisht si dritat veriore, të cilat u shfaqën deri në Havai dhe Amerikën Qendrore. Në disa vende, qielli u ndriçua aq shumë sa njerëzit mund të lexonin gazetat gjatë natës. Ky ndriçim i pazakontë mashtroi edhe minatorët e arit, të cilët menduan se kishte ardhur mëngjesi dhe nisën të përgatisnin mëngjesin pak pas mesnatës.
Stuhia shkaktoi gjithashtu kaos në rrjetet telegrafike në mbarë botën. Mbitensionet elektrike shkaktuan defekte në pajisje, prodhuan shkëndija nga telat, goditën operatorët me rrymë elektrike dhe madje shkaktuan zjarre. Në disa raste, rrymat elektrike të krijuara nga ky çrregullim ishin aq të fuqishme, saqë sistemet telegrafike vazhdonin të funksiononin pa bateri.
Megjithëse Ngjarja Carrington mbetet shembulli më i famshëm i kësaj periudhe, provat se aktiviteti diellor ndërhynte në sistemet elektrike shkojnë edhe më larg në kohë.
Në vitin 1871, një autor anonim botoi në revistën shkencore Nature një rrëfim që përshkruante një «çrregullim magnetik shumë të fortë», i cili supozohej se kishte ndodhur më 18 tetor 1841. Sipas raportit, ky çrregullim ndërhyri në sinjalistikën hekurudhore në Exeter dhe vonoi me 16 minuta nisjen e planifikuar të trenit në orën 22:05.
Nëse data do të ishte e saktë, kjo ngjarje do të përfaqësonte rastin më të hershëm të njohur kur moti hapësinor ndërpreu teknologjinë njerëzore.
Megjithatë, një hetim i ri, i botuar në revistën Space Weather të Unionit Gjeofizik Amerikan, ka zbuluar se rrëfimi origjinal përmbante një gabim të rëndësishëm historik.
Misteri hekurudhor që ndryshoi historinë e stuhive diellore
Profesori i asociuar Brett Carter, studiues i motit hapësinor në Universitetin RMIT, ndihmoi në shqyrtimin e dokumenteve historike. Gjatë hetimit, ekipi vuri re një problem që vuri menjëherë në pikëpyetje kronologjinë origjinale.
Linja hekurudhore Exeter–Starcross, e përmendur në raport, nuk u hap deri në vitin 1846, pothuajse pesë vjet pas datës kur supozohej se kishte ndodhur ngjarja.
“Në këtë studim, ne hetuam në thelb atë që duhej të ishte një gabim shtypi në një artikull të revistës Nature të vitit 1871. E dimë se ishte gabim shtypi, sepse linja hekurudhore Exeter–Starcross, e përmendur në atë artikull, nuk ekzistonte deri në vitin 1846, pra pesë vjet më vonë”, tha ai.
Për të përcaktuar se kur kishte ndodhur në të vërtetë vonesa e trenit, studiuesit shqyrtuan një gamë të gjerë provash historike. Ata krahasuan oraret e trenave dhe raportimet në gazeta me vëzhgimet e aktivitetit diellor, rrëfimet për aurorat dhe matjet e dixhitalizuara të fushës magnetike të Tokës.
Të gjitha këto dokumente, të marra së bashku, çuan drejt një date tjetër: 18 tetor 1848, saktësisht shtatë vjet më vonë se data e raportuar fillimisht.
Kjo kronologji e rishikuar zgjidh mospërputhjen e dukshme dhe e vendos ngjarjen në një periudhë të rëndësishme të historisë teknologjike, kur sistemet e komunikimit elektrik po përhapeshin gjithnjë e më shumë.
Carter shpjegoi se vitet 1840 shënuan një pikë kthese në marrëdhënien e njerëzimit me motin hapësinor. Çrregullimet diellore kishin ndodhur gjithmonë, por shfaqja e teknologjisë elektrike bëri që efektet e tyre të mund të ndërhynin drejtpërdrejt në aktivitetet e përditshme të njerëzve.
“Të kuptuarit e kësaj ngjarjeje historike është i rëndësishëm, sepse vitet 1840 shënojnë pikëtakimin midis ngritjes së epokës sonë teknologjike dhe motit hapësinor, i cili ka ekzistuar gjithmonë”, thotë Carter.
“Që nga kalimi i kësaj pike, njerëzimi nuk është kthyer më pas.”
Gjetjet ndryshojnë gjithashtu vendin që zë kjo ngjarje në dokumentimin historik. Megjithëse ndërprerja në Exeter mbetet një nga shembujt më të hershëm të besueshëm të ndikimit të motit hapësinor në teknologji, ajo nuk mund të konsiderohet më si rasti i parë.
Ky dallim tashmë i takon një ngjarjeje të dokumentuar më të hershme, që përfshinte ndërhyrje në telegraf në linjën hekurudhore Midland të Britanisë, në mars të vitit 1847.
Pse ka rëndësi zbulimi 178-vjeçar
Profesori Jim Wild nga Universiteti i Lancasterit, i cili drejtoi studimin, tha se gjetjet tregojnë se rreziqet që lidhen me motin hapësinor filluan të ndikonin në shoqëri shumë kohë përpara zhvillimit të rrjeteve moderne elektrike, satelitëve dhe rrjeteve të komunikimit elektronik.
“Ky kërkim nxjerr në pah se moti hapësinor nuk është një kërcënim i ri, por një rrezik natyror që ekziston prej kohësh. Shoqëria po përjeton efektet e motit hapësinor mbi teknologjinë prej pothuajse po aq kohësh sa kanë ekzistuar teknologjitë elektrike”, tha Wild.
Ngjarja e Exeterit është veçanërisht domethënëse sepse ndodhi kur teknologjia elektrike ishte ende në hapat e saj të parë. Operatorët e parë hekurudhorë po fillonin të mbështeteshin te sistemet telegrafike, duke krijuar mundësi të reja që çrregullimet diellore të ndërhynin në infrastrukturën thelbësore.
“Vonesa e trenit në Exeter është një histori magjepsëse, sepse ndodhet pikërisht në pikën kur teknologjitë në zhvillim filluan të përballeshin për herë të parë me realitetin e mjedisit hapësinor. Duke kombinuar arkivat historike me vëzhgimet shkencore, kemi arritur të tregojmë se ngjarja pothuajse me siguri ndodhi në vitin 1848 dhe jo në vitin 1841.
“Megjithëse kjo do të thotë se nuk është ndikimi më i hershëm i regjistruar i motit hapësinor, ajo mbetet një nga shembujt e parë të qartë të ndërprerjes së infrastrukturës kritike nga aktiviteti diellor” tha ai.
Hetimi tregon gjithashtu se si dokumentet historike shkencore mund të përdoren së bashku me gazetat dhe materiale të tjera arkivore për të rindërtuar ngjarje që kanë ndodhur shumë kohë përpara se të bëheshin të disponueshme instrumentet moderne të monitorimit.
“Ai tregon gjithashtu vlerën e kombinimit të dokumenteve shkencore me raportimet e gazetave bashkëkohore dhe dokumentet arkivore gjatë rindërtimit të ngjarjeve historike të motit hapësinor.”
Dr. Mike Hapgood, shkencëtar vizitor dhe ekspert i motit hapësinor në laboratorin kombëtar hapësinor të Mbretërisë së Bashkuar, RAL Space, e përshkroi procesin e kërkimit si diçka që i ngjante një hetimi detektiv.
“Kjo nxjerr në pah rëndësinë e ruajtjes së këtyre dokumenteve të vjetra, të cilat na japin bazën e provave që na nevojitet për të interpretuar ngjarjet e së kaluarës dhe për të përmirësuar parashikimet e së ardhmes”, tha ai.
Teknologjia moderne vazhdon të përballet me kërcënimin e stuhive diellore
Pothuajse dy shekuj pas vonesës së trenit në Exeter, stuhitë diellore vazhdojnë të përbëjnë rrezik për hekurudhat dhe infrastrukturat e tjera thelbësore. Teknologjitë e përfshira kanë ndryshuar në mënyrë dramatike, por ato mbeten të ndjeshme ndaj çrregullimeve që vijnë nga Dielli.
Sot, moti hapësinor mund të ndërhyjë në sistemet e furnizimit me energji elektrike, pajisjet e sinjalistikës hekurudhore, navigimin satelitor dhe rrjetet e komunikimit. Ngjarjet e fuqishme diellore mund të çrregullojnë fushën magnetike të Tokës, duke gjeneruar potencialisht rryma elektrike të padëshiruara në infrastrukturë dhe duke ndikuar në sistemet që varen nga sinjalet e besueshme satelitore.
Sot, shkencëtarët kanë në dispozicion instrumente dhe metoda parashikimi shumë më të sofistikuara sesa ato që ekzistonin në shekullin XIX. Megjithatë, Hapgood theksoi se varësia gjithnjë e më e madhe e shoqërisë moderne nga teknologjitë elektrike dhe hapësinore të ndërlidhura krijon gjithashtu dobësi të reja.
Të kuptuarit e mënyrës se si stuhitë diellore të së kaluarës kanë ndikuar në infrastrukturë mund t’i ndihmojë studiuesit të vlerësojnë rreziqet që paraqesin ngjarjet e ardhshme dhe të zhvillojnë mënyra më të mira për të zvogëluar ndërprerjet e mundshme.
“Thellimi i të kuptuarit tonë për këto ngjarje është thelbësor për t’u përgatitur ndaj ndikimeve të motit hapësinor dhe për t’i zbutur ato, veçanërisht ndërsa shohim përpara drejt një dekade zhvillimesh emocionuese në hapësirë, të cilat do të përballen me sfidën e një cikli të ri diellor në vitet 2030”, tha ai.
